|
ĐẠO PHẬT VÀ D̉NG SỬ VIỆT HT.Thích Đức Nhuận |
Lịch sử ghi triều đại nhà Lư là một triều đại văn minh thịnh trị nhất nước ta.
Do đó ta có thể đi sâu t́m hiểu vào chi tiết các thành quả to lớn trong sự nghiệp dựng nước và giữ nước mà nhà Lư đă gặt hái được cũng như đă gây duyên lành cho các triều đại kế tiếp như thế nào.
Không phải cố ư đề cao triều nhà Lư; nhưng lẽ phải bắt buộc chúng ta phải phán xét vô tư. Nhà Lư sở dĩ h́nh thành vẫn do công của các nhà ái quốc tiền bối qua các ḍng họ triều đại trước thúc đẩy. Gần nhất là họ Ngô, Đinh và Tiền Lê đă trực tiếp mở đường tự trị, độc lập cho quốc gia. Mà sự h́nh thành nhà lư là do công của ba vị ái quốc, đó là các ngài: Vạn Hạnh, Đào Cam Mộc và Lư Công Uẩn. Lư Công Uẩn th́ thụ động, trong khi Ngài Vạn Hạnh lo về mưu lược chỉ đạo, c̣n Đào Cam Mộc lo thi hành kế sách – v́ lúc đó, họ Đào có thế lực binh quyền trong tay. Đào Cam Mộc tự biết phận ḿnh nên không có ḷng tham dùng bạo lực chiếm đoạt ngai vàng. Đó là điều quí. Lư Công Uẩn, đă làm quan rất lớn trong triều Tiền Lê, tới chức Tả – thân – vệ – điện – tiền – chỉ – huy – sứ, là người thừa tư cách và khả năng phục vụ quốc gia. Chính Lư Công Uẩn là vị quan duy nhất ở tại triều, sau khi vua Lê Trung Tôn bị Lê Long Đĩnh hạ sát; c̣n các quan khác th́ sợ sệt chạy tứ tán hết.
Cứ công minh mà nói th́ Lư Công Uẩn quả là vị quan chính trực, đạo hạnh, can đảm, có khả năng đứng trước các biến cố nguy hiểm và bất ngờ mà vẫn b́nh tĩnh sáng suốt hành động. Lư Công Uẩn không cần phải dùng thế lực đ́nh thần của ḿnh để đoạt ngôi. Đó cũng là một điều quí. Ngài Vạn Hạnh đưa đệ tử của ḿnh lên ngôi là đă làm một việc hợp lư v́ thầy hiểu tṛ hơn ai khác, hơn nữa, chính cá nhân học tṛ, đệ tử của ḿnh đă tham chính, có kinh nghiệm điều khiển việc nước, nhất là đủ điều kiện về đạo hạnh cũng như thể chất của tuổi trung niên.
Ai ở trường hợp ngài Vạn Hạnh cũng đều phải làm như vậy. Nên việc làm của ngài là một sự hợp lư rất đáng quí. Giả thử ngài Vạn Hạnh và Đào Cam Mộc không chịu giúp Lư Công Uẩn lên ngôi th́ trong triều đ́nh (cũ) cũng chẳng có ai có thể thay thế được Lư Công Uẩn. Đó là điều chắc chắn. Nếu Đào Cam Mộc tự xưng vương, rất có thể các quan trong triều sẽ tập hợp lại và đánh đuổi.
Căn cứ vào mẩu đối thoại dưới dây, giữa Lư Công Uẩn và Đào Cam Mộc th́ thấy rơ: Lư Công Uẩn, tự bản thân đă có đủ uy tín để được triệu thỉnh lên ngôi hoàng đế.
Đào Cam Mộc đă khuyến thỉnh Lư Công Uẩn:
"Trong lúc chúa thượng u mê, bạc nhược, làm nhiều điều bất nghĩa, trời chán ghét ông ta thất đức đến nỗi phải mệnh yểu! Con nối dơi c̣n thơ ấu, chưa thể kham nổi t́nh thế hết sức khó khăn; mọi việc trong triều chính rối như tơ ṿ, toàn dân nháo nhác ngóng trông một vị chân chúa ra đời. Thân vệ nên thừa dịp này đem kỳ mưu, túc trí ra gánh vác việc nước, xa th́ theo dấu cũ của các vua Thang Vũ, gần nên nh́n vào việc làm của hai nhà Đinh, Lê, trên thuận ư trời, dưới hạp ḷng người, chứ sao lại khư khư giữ cái tiểu tiết làm ǵ?"
Sang đến ngày hôm sau th́ Đào Cam Mộc lại thỉnh một cách khẩn thiết hơn:
"Lời sấm đă quá rơ ràng, mọi người trong nước đều tin họ Lư sẽ dấy nghiệp. Việc chuyển họa thành phúc (cho đất nước) chỉ một sớm một chiều mà thôi. Đây chính là lúc trời trao vật lớn, vả lại hợp với ḷng người mong muốn, Thân vệ c̣n nghi ngờ ǵ nữa!"
Lư Công Uẩn về sau cũng siêu ḷng và phán:
"Ư ông cũng giống như ư của Sư phụ Vạn Hạnh[24], nhưng phải hành động thế nào cho được êm ấm vẹn toàn trong ngoài?"
Cam Mộc đáp:
"Thân vệ là người công minh, khoan thứ, hẳn là toàn dân sẽ hết ḷng qui phục. Hiện nay trăm họ đói rét khổ sở. Nhân t́nh trạng đó, thân vệ lấy ân đức phủ dụ th́ người người theo về như nước chảy chỗ trũng, ai có thể ngăn lại được?"
Nói xong, Đào Cam Mộc cho triệu tập đám quần thần tản mát lại, ra Tuyên Ngôn tôn vinh Lư Công Uẩn[25] lên ngôi hoàng đế, vị sáng lập một triều đại mới ḍng họ Lư ở Việt Nam. Trong tuyên ngôn tấn phong có câu đáng chú ư:
"… Nay ức triệu khác ḷng, thần dân ĺa đức, nếu không thừa dịp này tôn ngài thân vệ lên ngôi, rủi ro mà có chính biến liệu chúng ta có thể giữ nổi mạng sống hay không?"
Đến đây, thiết tưởng đă có đủ yếu tố để nhận định ḷng ngay thẳng của Phật giáo. Phật giáo không bao giờ có ư tôn pḥ quyền môn, nên thường đứng ngoài các vụ tranh chấp nhỏ nhen bị khu phân trong một lĩnh vực giới hạn, và tránh sự đụng chạm với các thế lực bon chen không mấy trong sạch. Sự thật th́ Phật giáo vượt lên trên để làm tṛn sứ mệnh của ḿnh là "thiên nhân chi đạo sư", nghĩa là chỉ làm cố vấn mà thôi. Nhà Lư được sáng lập là do chính tư cách cá nhân Lư Công Uẩn đă đưa ông lên ngôi, trong các hàng đ́nh thần bạc nhược. Quốc sư Vạn hạnh chỉ là vị có công giáo dưỡng một công dân vẹn toàn là Lư Công Uẩn.
Đào Cam Mộc, một vị có tuệ nhăn biết lựa chọn nhân tài. Hoàn cảnh đất nước, quần thần và quần chúng buộc Lư Công Uẩn phải lên ngôi. Hai vị Vạn Hạnh và Đào Cam Mộc chỉ là người giúp cho sự lên ngôi của Lư Công Uẩn được êm thắm, tránh va chạm đổ máu vô ích, và được thi hành một cách tinh vi cấp tốc, để tránh sự ḍm ngó của ngoại bang và các phe nhóm trong nước.
Có một điều nữa cần phải minh chính. Đó là điều mà nhiều người tin là "triều đại nhà Lư là triều đại của Phật giáo". Điều đó đúng. Nhưng Phật giáo không giữ độc quyền thao túng văn hóa, rồi hắt hủi, không nâng đỡ các đạo giáo khác, như Khổng giáo và Lăo giáo, để các đạo này không có cơ phát triển. Mặc dù nhà Lư, do Phật tử Lư Công Uẩn khai sáng, nhưng không v́ thế mà nói rằng Phật giáo đă giữ địa vị độc tôn trong mọi sinh hoạt quốc gia. Về mặt tư tưởng, tự do tín ngưỡng tôn giáo, dưới triều Lư, vẫn được triển khai một cách triệt để b́nh đẳng.
Nên nhớ rằng: không phải chỉ bắt đầu từ đời nhà Lư, Phật giáo mới cố vấn chỉ đạo guồng máy chính quyền. Phật giáo đă làm việc này từ nhà Đinh. Phật giáo không ngửa tay xin việc hoặc qú lụy, luồn cúi quyền môn để xin ân huệ, nhằm thỏa măn ư định ty tiện riêng tư, để lấn trên ép dưới đối với các đạo khác. Phật giáo bao giờ cũng đứng ngoài chính quyền. Các thiền sư có đời sống riêng, tại các tu viện, để tu đạo, hành đạo. Lịch sử Việt Nam chưa từng ghi một vị thiền sư nào đang tinh tiến tu hành mà cởi bỏ pháp phục để nhận phẩm phục của triều đ́nh, và nhập cung điện an cư bao giờ.
Chỗ chư tăng ở bao giờ cũng là chùa. Áo các thầy mặc bao giờ cũng là màu nâu, lam. Sự việc chỉ có thế. Các thiền sư hàng ngày không bao giờ lai văng chốn triều đ́nh phiền toái. Chỉ khi nào các vị vua chúa cần điều ǵ minh giải mà quần thần không làm nổi th́ lúc bấy giờ mới phái sứ giả đến thiền môn cung thỉnh các ngài lai triều góp ư kiến giải quyết cho, xong rồi th́ việc ai nấy làm.[26]
Vấn đề phong chức cho các vị thiền sư, đối với vua chúa, chỉ là một công việc tế nhị phải làm. Trước hết, là để tỏ ḷng biết ơn, thứ nữa là để hệ thống hóa, đoàn ngũ hóa một cách bền chặt một tập thể trong xă hội cũng như bao nhiêu tập thể khác mà thôi.
Điều đặc biệt cần lưu ư là, tuy có một số các vị thiền sư mang chức phẩm của triều đ́nh vinh phong, nhưng triều đ́nh vẫn không bị các vị này chi phối. Các ngài chỉ có thẩm quyền đối với tập thể Phật giáo, c̣n đối với triều đ́nh th́ chỉ giữ vai tṛ cố vấn. Triều đ́nh có vua quan lo mọi việc. Chưa hề thấy lịch sử ghi cuộc xích mích tranh chấp nào giữa một thiền sư với một vị vua hoặc quan nào cả. Có thể nói được là Phật giáo và triều đ́nh có hai sứ mệnh khác nhau, biệt lập trong nhiệm vụ, nhưng thỉnh thoảng vẫn có một vài vụ tương trợ vô tư, hay có sự liên lạc thân hữu trong sạch với nhau. Đă thấy nhiều vụ v́ nghe danh và quá cảm mến, một vị vua cố mời cho kỳ được một vị thiền sư đến cung để luận đàm đạo lư, nhưng vị thiền sư này đă khước từ[27]. Sở dĩ đề cập vấn đề chức tước vua ban cho các thiền sư chính là v́ thiên hạ thường coi trọng quan tước rồi muốn dựa vào đó mà toàn quyền hành động. Chứ đối với các thiền sư th́ vấn đề chức tước là chuyện bận tâm, vô ích; nhưng v́ lịch sự nên vẫn phải nhận để tránh gây ngộ nhận là khi quân. Chưa hề thấy một tập đoàn quần chúng hoặc một cá nhân nào bị điêu đứng khổ sở, v́ chuyện nhà vua đă vinh thăng quan tước cho các vị thiền sư, và dù rằng Phật giáo đă công khai hoạt động từ thời nhà Đinh nhưng đến thời nhà Lư mới phát triển được mạnh. Như thế không phải nhà Lư đă nâng đỡ một ḿnh Phật giáo, mà chính Phật giáo cũng phải theo thông lệ như các học phái, tôn giáo khác mà tiệm tiến, chờ đến khi "túc duyên" mới phát triển được mạnh, và đến lúc không c̣n "liên tục duyên" th́ nó cũng theo luật vô thường mà bị suy vi. Hơn nữa, không một vị vua nào lại sơ suất đến độ gây ra hiềm khích giữa các học phái, tôn giáo hay các ư hệ với nhau, để chính triều đại của ḿnh chịu gặp nhiều xáo trộn trong đời sống cộng đồng.
Hồi nước ta mới lấy lại quyền tự chủ, kể từ đời Lư Nam Đế đến Mai Hắc Đế, đến Bố Cái Đại Vương, Khúc Tiên Chúa, Dương Chính Công, Ngô Tiên Chúa th́ Nho giáo đă có nhiều người chấp chính, và lúc ấy chưa có sự xuất hiện của các thiền sư một cách chính thức và đại qui mô. Thế mà Nho giáo vẫn không hưng thịnh được, chính là v́ những con người theo Nho giáo hồi đó phần nhiều đặt nặng ḷng tham vị kỷ lên trên hết, và nhằm ngai vàng làm mục tiêu của ḿnh. V́ thế mấy ḍng họ kia đă không được vững bền, lâu dài. Người theo Nho giáo đă không ư thức được sự cường thịnh phải có của quốc gia qua sự ổn cố của xă hội, không tập hợp được quốc dân để hướng họ vào sự phục vụ quốc gia. Nho giáo ở Việt Nam lúc ấy đă là một trở ngại cho bước tiến vững chắc của toàn dân. Về kinh tế, chính trị không được cải thiện một cách hợp lư. Xă hội th́ vẫn là một xă hội rập khuôn theo Trung Hoa, không có điều ǵ mới mẻ quan trọng được khai sinh. Con người lại không có được hoàn cảnh thuận lợi để phát triển khả năng của ḿnh cho xă hội và cho chính hạnh phúc bản thân nữa. Nho giáo buổi ấy, không có chính sách hưng quốc, không có đường hướng hoạt động hợp lư, trên cương vị hành xử việc điều khiển quốc gia. Do đó, sau khi nhà Đinh thống nhất được quốc gia, dẹp tan nạn Thập nhị sứ quân th́ đă phải dùng đến các h́nh luật cực kỳ đanh thép, để lập lại trật tự xă hội, tạo cơ hội thuận duyên cho toàn dân an cư lạc nghiệp.
Lúc ấy họa Thập nhị sứ quân bị tiêu diệt th́ chính là lúc cáo chung vai tṛ của những phần tử theo Nho giáo, và chính lúc ấy Đạo Phật bắt đầu công khai hoạt động.
Đạo Phật, qua hai triều Đinh, Tiền Lê vẫn chưa được mănh phát đúng khả năng phục vụ quốc gia. V́ hai triều nọ vẫn hăy c̣n chịu ảnh hưởng của tinh thần Nho giáo nên cả hai triều đại Đinh, Lê đều không tồn tại được lâu bền, v́ hệ thống cầm quyền của vua chúa lúc bấy giờ đă mục nát và lỗi thời, nên cần phải có một hệ thống chính quyền mới thích ứng với thời cuộc mới.
Quốc gia Việt Nam phải chờ đến thời nhà Lư mới được hùng mạnh v́ nhờ có Lư Công Uẩn, vị khai nguyên triều đại nhà Lư vốn là người đă được giáo dục, đào tạo trong một thời gian ở Thiền môn dưới sự dạy dỗ của quốc sư Vạn Hạnh.
Đạo Phật phát triển được khả năng kiến quốc một cách vinh quang, không phải là nhờ vào phép lạ nào hoặc nhờ vào xảo thuật lấn áp, d́m dập hạng nhân tài chịu ảnh hưởng Nho giáo; trái lại do quá tŕnh tiến hóa tự nhiên chung cho mọi tập đoàn văn hóa mà nó đă rút ra kinh nghiệm kiến quốc ở hai triều đại kia. Nhà Đinh th́ đă dùng luật pháp quá khắc khe – trong khi chưa khai phóng, cởi mở cho từng lớp nhân dân – được thi hành triệt để, và các sự cải tổ về chính trị, kinh tế và xă hội chưa mấy hợp lư. C̣n nhà Tiền Lê th́ cũng không tạo nổi sự thay đổi nào quan trọng có tính cách đại qui mô và có căn bản trường cửu.
Vai tṛ của các quốc sư, thiền sư làm cố vấn chỉ đạo cho hai triều Đinh, Tiền Lê không được nổi bật như dưới triều Lư. V́ ở vào môi trường giao tiếp giữa Nho giáo và Lăo giáo nên các ngài tuy chỉ dẫn vô tư cho các vị quốc vương, song các vị này đă không đủ quyền năng, nghị lực thi hành trọn vẹn sứ mệnh. Đến lớp con cháu các vị th́ vẫn c̣n chịu ảnh hưởng di truyền của đạo Khổng, về cả tinh thần lẫn vật chất, qua các vị vương tử thiếu sáng suốt và nghèo nghị lực, nên chỉ miệt mài lo củng cố hạnh phúc vị kỷ, đến nỗi kéo đổ luôn cả ngai vàng và đưa ḍng họ đương vinh quang trở lại đời sống b́nh thường và phức tạp.
Phải chờ đến đời nhà Lư, nước Việt Nam mới thật sự cường thịnh là do có con Người Mới mang một Ư Thức Mới, tới, và do đó, có một Chính Sách Mới cải tổ toàn diện các cơ cấu quốc gia đi.
Năm 1010, Lư Công Uẩn lên ngôi hoàng đế, mở đầu cho một thời đại văn minh cường thịnh ở Việt Nam. Việc làm trước tiên của vị minh chủ này là: "cho đốt chài lưới, giải phóng các loài chim muông… trên rừng dưới biển, băi ngục tù, ban chiếu từ nay trong nước ai có điều ǵ oan ức cho đến triều đ́nh tâu, vua sẽ đích thân giải quyết".
Mùa thu năm ấy, vua cho dời đô từ Hoa Lư đến thành Đại La là Thăng Long thành, tức là Hà Nội bây giờ, Cùng với việc dời đô, nhà Lư đổi châu Cổ Pháp làm phủ Thiên Đức, Thành Hoa Lư thành phủ Trường An, sông Đuống (Bắc Giang) làm sông Thiên Đức.
Đây là nguyên văn bài "Thiên Đô Chiếu[28].
"Tích Thương gia chí Bàn Canh ngũ thiên, Chu thất đăi Thành Vương tam tỉ. Khởi Tam đại chi số quân tuẫn vu kỷ tư, vọng tự nhiên tỉ? Dĩ kỳ đồ đại trạch trung, vi ức vạn thế tử tôn chi kế; thượng cẩn thiên mệnh, hạ nhân dân chí, cảu hữu tiện triếp cải; cố quốc tộ diên trường, phong tục phú phụ. Nhi Đinh Lê nhị gia, năi tuẫn kỷ tư, hốt thiên mệnh, vơng đạo Thương Chu chi tích, thường an quyết ấp vụ tư; trí thế đại phất trường, toán số đoản xúc, bách tính hao tổn, vạn vật thất nghi. Trẫm thậm thống chi, bất đắc bất tỉ.
Huống Cao vương cố đô Đại La Thành, trạch thiên địa khu vực chi trung; đắc long bàn hổ cứ chi thế. Chính nam bắc đông tây chi vị; tiện giang sơn hướng bội chi nghi. Kỳ địa quảng nhi thản b́nh, quyết thổ cao nhi sảng khải. Dân cư miệt hôn điếm chi khốn; vạn vật cực phồn phụ chi phong. Biến lăm Việt bang, tư vi thắng địa. Thành tứ phương bức thấu chi yếu hội; vi vạn thế đế vương chi thượng đô.
Trầm dục nhân thử địa lợi dĩ định quyết cư, khanh đẳng như hà?" (Sử Kư Toàn Thư)
(Xưa, nhà Thương đến vua Bàn Canh[29] đă năm lần dời đô; nhà Chu đến vua Thành Vương[30] cũng ba lần dời đô. Phải đâu các thời Tam Đại[31] theo ư riêng ḿnh mà tự tiện dời đổi? Chỉ v́ muốn đóng đô ở nơi trung tâm, mưu toan nghiệp lớn, tính kế muôn đời cho con cháu, trên vâng mệnh trời, dưới theo ư dân, nếu thấy thuận lợi th́ thay đổi, là cốt mong vận nước lâu dài, phong tục phồn thịnh.
Thế mà hai nhà Đinh, Lê lại vẫn theo ư riêng ḿnh, khinh thường mệnh trời, không noi theo dấu cũ của nhà Thương nhà Chu, cứ đóng yên đô thành ở đấy, đến nỗi triều đại không được lâu bền, số vận ngắn ngủi, trăm họ phải hao tổn, muôn vật không được thích nghi. Trẫm rất đau xót về việc đó, không thể không dời đi. Huống nữa thành Đại La, kinh đô cũ của Cao Vương[32], ở vào nơi trung tâm trời đất, được thế rồng cuộn hổ ngồi, đúng vị trí các hướng nam bắc đông tây, rất tiện cho sự nh́n sông dựa núi; địa thế vừa rộng vừa bằng phẳng, đất đai lại cao và thoáng; dân cư khỏi chịu cảnh khốn khổ ngập lụt, muôn vật cũng rất mực phong phú, tốt tươi. Ngắm khắp nước Việt ta, chỉ có nơi đây là "thắng địa". Thật là chốn tụ hội trọng yếu của bốn phương đất nước, xứng đáng là nơi kinh đô bậc nhất của đế vương muôn đời.
Trẫm muốn nhân cái thế thuận lợi ấy để định chỗ ở, ư các khanh thế nào?[33]
Sau khi dời đô về thành Thăng Long, cùng lúc với công cuộc kiến thiết các cung điện của triều đ́nh, như: điện Càn Nguyên để coi chầu, điện Lập Hiền, điện Quảng Vũ, điện Long An, điện Long Thụy, điện Nhật Quang, điện Nguyệt Minh, cung Thúy Hoa và Long Thụy cho cung nữ ở. Thành có bốn cửa: Tường Phù (đông), Quảng Phúc (tây), Đại Hưng (nam) Diệu Đức (bắc). Cộng 13 sở, xây thành lũy chung quanh. Vua cũng cho dựng ở phủ Thiên Đức 8 ngôi chùa. Triều đ́nh có dựng bia ghi công. Riêng trong nội thành, vua cho xây chùa Hưng Thiên Ngự; ở cung Thái Thanh, chùa Vạn Thọ, nhà tàng kinh Chấn Phúc; và ở ngoại thành là những chùa: Thắng Nghiêm, Thiên Vương, Cẩm Y, Long Hưng, Thánh Thọ, Thiên Quang, Thiên Đức. Triều đ́nh cũng ra lệnh cho các làng trùng tu những chùa hư hại. Phát 310 lạng vàng để đúc chuông chùa Hưng Thiên. Tuyển dân làm tăng, lập giới đàn ở chùa Vạn Thọ cho chư tăng thụ giới[34].
Năm sau (1011), vua ban lệnh đại xá, cấp quần áo thuốc men cho những người bị Ngọa Triều bắt được trả về quê cũ làm ăn sinh sống. Đồng thời xóa thuế trong ba năm cho cả nước. "Xóa hết nợ thuế cũ của những người mồ côi, góa chồng, già yếu".
Niên hiệu Thuận Thiên thứ 7, 8, 9 trong ba năm liền, vua lại xuống chiếu tha cho dân không phải đóng thuế ruộng (nguồn tài chính trong nước lúc ấy gồm các thuế: gỗ rừng, cá biển, buốn bán, thuế thổ sản; thuế đất, đồ cống hàng năm, trong 6 hạng thuế này chính phủ chỉ thu 4 hạng; trừ thuế thổ trạch, thuế đất).
Năm 1018, vua sai Lư Đạo Thành và Phạm Hợp đi Tống thỉnh Kinh Tam Tạng. Năm 1093, sai các quan nội thị sảnh viết lại Kinh Tam Tạng, rồi trữ tại Tàng Kinh Đại Hưng. Năm 1025, dựng chùa Chân Giáo ở trong nội thành để tiện việc tụng niệm.
Ngô Thời Sỹ, trong Việt Sử Tiêu Án, có lời b́nh phẩm:
" Vua Lư Thái Tổ sinh trưởng nhờ cửa Phật. Khánh Vân nuôi lớn, Vạn Hạnh dạy dỗ, thuyết nhân quả ăn sâu trong ḷng, cho nên khi mới kiến quốc, đă sáng tạo nhiều chùa, cấp điệp độ tăng chúng, muốn đưa cả thế giới vào nước Phật, bất luận hiền ngu muốn cho qui Phật, đến đời sau nhà Lư mới khởi lên ngôi chùa cao sát mây lập nên cột chùa bằng đá cao vót, lấy sự thờ Phật làm việc thường phải có của một nước (lập hơn 300 ngôi chùa, đúc quả chuông nặng đến 1 vạn 2 ngh́n cân đồng). Khi khánh thành chùa th́ mở hội, xá các tội nhân…" (Sđd, trang 108).
Nhà Lư trải qua các triều vua: Thái Tổ, Thái Tông (1028-1054), Thánh Tông (1072-1127). Các vua trên đây đă cho tổ chức lại cơ cấu hành chính, soạn thảo luật pháp, xây dựng nhu yếu quốc pḥng, an sinh và giáo dưỡng, kiến thiết thủ đô Thăng Long, và làm việc để bảo toàn lănh thổ, thống nhất nhân tâm, nhằm củng cố nền độc lập lâu dài: Năm 1054, nhà Lư đổi tên là nước Đại Việt.
Đầu năm 1011, nhà Lư đổi pháp cũ của nhà Tiền Lê làm 24 lộ. Dưới lộ có phủ, huyện, hương, giáp. Lại đặt thêm đạo như đạo Hải Đông, đạo Tuyên Quang, trại Ái Châu, trại Hoan Châu. Và một số châu, trại được đặt làm phủ, như: phủ Trường An, phủ Thiên Đức, phủ Thanh Hóa. Về hành pháp, đứng đầu triều đ́nh là vua, rồi đến các quan cao cấp; về văn và vơ chia làm chín phẩm cấp, và một số cơ quan chuyên trách. Bộ máy hành chính được thiết lập từ trung ương đến các đơn vị cơ sở. Khu vực hành chính gồm có bộ và phủ rồi đến huyện và cuối cùng là hương, giáp… (LSVN. TI).
"Để giúp vua nắm mọi mặt chính trị, quân sự, nhà Lư đặt thêm Trung thư sảnh (với các chức trung thư thị lang) và Khu mật sứ (với các chức tả hữu khu mật sứ). Cùng bàn việc với tể tướng có tả hữu tham tri chính sự.
Trông coi về việc đàn hặc, giám sát quan lại, có ngự sử đài với các chức tả hữu giám ngự đại phu. Giúp việc tể tướng, c̣n có các chức hành khiển đồng trung thư môn hạ h́nh chương sự. Dưới đó có thượng thư sảnh với các chức thượng thư sảnh viên ngoại lang. Chức đ́nh úy trông coi việc h́nh án, chức đô hộ phủ sĩ sư chuyên xét các án c̣n nghi ngờ.
Trông coi các việc trong triều đ́nh có nội thị sảnh. Giúp việc soạn các lời chiếu, chế của vua, có Hàn Lâm Học Sĩ"[35].
Ở phía nam, nước Đại Việt giáp với Chiêm Thành, một tiểu vương quốc vốn có tiếng hung bạo, thường hay xua quân sang đánh phá miền duyên hải nước ta. Bằng chứng: Khi nhà Tiền Lê mới chấp chính, vua Đại Hành sai sứ sang Chiêm Thành, bị vua nước này bắt giam sứ lại. Vua Đại Hành giận lắm. Chờ tới sau khi phá được Tống rồi, vua đem quân qua đánh báo thù. Quân nhà Tiền Lê tràn vào đô thành nước Chiêm đốt phá, bắt người, và lấy rất nhiều của cải châu báu, rồi rút quân về nước một cách an toàn.
Buổi đầu thời nhà Lư, khi Lư Thái Tổ lên ngôi, Chiêm Thành vẫn cho sứ thần sang cống. Kể từ năm 1028, thái tử Phật Mă, tức lư Thái Tông lên làm vua, đă mười lăm năm Chiêm Thành không chịu thông sứ. Do đó năm 1044, vua Thái Tông đích thân ngự giá đi đánh Chiêm Thành. Quân ta kéo vào kinh đô Vijaya, bắt sống vua nước ấy là Rudravarman III. Từ đấy phía nam được tạm yên. Vua nước Chiêm Thành hằng năm lại vẫn phải triều cống như cũ[36].
Về phía Bắc, nước ta ở sát nách một nước khổng lồ (Trung Hoa). Mà các ông vua Trung Hoa vốn luôn luôn tự xem ḿnh là một nước "Thiên triều", coi các lân quốc ở chung quanh là man di, chỉ chờ cơ hội thuận tiện là đem quân tới xâm lăng, ḥng áp đặt lại ách thống trị thời Hán Đường của cha ông chúng. Ngay sau khi mới lên ngôi, Lư Thái Tổ đă có chủ trương giao hảo với nhà Tống. Năm 1010, viên ngoại lang Lương Nhậm Văn và Lê Tài Nguyên được cử đi sứ Tống, do đó quan hệ giữa hai nước tương đối ḥa hảo.
Cho tới khi Tống Thần Tông (1068-1078) lên cầm quyền. Vương An Thạch được cử làm tể tướng. Bấy giờ ở Ung Châu có quan tri châu là Tiêu Chú làm sứ dâng về Tống triều, nói rằng: "Nếu không đánh lấy đất Giao Châu th́ về sau thành ra một mối lo cho nước Tàu". (Trong lúc) Vương An Thạch có ư muốn lập công ở ngoài biên và nhân dịp, để khỏa lấp sự thất bại về "Tân pháp"[37] do y chủ xướng để cải tổ việc chính trị trong nước, bị người dân Trung Hoa không chịu thi hành, cho là trái với chế độ phong tục cổ truyền.
Cuộc chiến tranh xâm lăng nước Đại Việt của nhà Tống vẫn được khởi sự. Quan hệ bang giao Lư - Tống trở nên căng thẳng trong một thời gian.
Nhưng sau kháng chiến chống Tống đă toàn thắng (xem mục quân sự: Kháng Tống), nhà Lư vẫn giữ tư thế một nước độc lập, tiếp tục giao hảo với nhà Tống.
Trong hơn hai thế kỷ, nhà Lư vẫn theo đuổi một chính sách ngoại giao lúc cương nghị, lúc uyển chuyển, thật linh động: nhằm mở rộng quan hệ ngành thương nghiệp với các nước láng giềng, đồng thời bảo toàn được lănh thổ và nền tự chủ của dân tộc.
Quân đội của nhà Lư gồm có quân cấm vệ và quân các lộ. Đội quân chuyên bảo vệ cung điện của nhà vua, đóng chung quanh kinh thành, gọi là cấm vệ (mỗi quân 200 người, cộng 2000 người), đặt tên là Quảng Thành, Quang Vũ, Ngự Long, Phủng Nhật, Trừng Hải. Năm 1059, đời Lư Thánh Tông, lại thêm sáu quân nữa. Cấm quân bấy giờ gồm có 16 quân. Cộng 3.200 người. Tên quân cũng đặt lại như sau: Ngự Long, Vũ Thắng, Long Dực, Thông Điện, Phủng Thánh, Bảo Thắng, Hùng Lược, Vạn Tiệp (LTK). Tất cả cấm quân đều thích trên trán 3 chữ "Thiên tử quân". Đứng đầu các tướng phụ trách cấm quân là chức thiếu uư. Toán quân trực ở trước điện vua do điện tiền đô chỉ huy sứ chỉ huy. Các vệ th́ có các cấp tướng như: Tả hữu kim ngô vệ tướng quân, kim ngô độ lănh binh sứ, tả hữu vệ tướng quân, hàm vệ, đinh thắng thượng tướng quân, đại tướng quân, tướng quân.
Ngoài cấm quân, có quân các lộ, các phủ. Tất cả nhân dân đến tuổi hoàng nam (18 tuổi) đều phải đăng lính, nhưng vẫn được ở nhà cày bừa, mỗi tháng mới phải đi phiên một kỳ ngắn. Đó là chính sách "ngụ binh ư nông" (Có nghĩa là giữ quân lính ở nhà nông) vừa đảm bảo số quân cần thiết pḥng khi không may có chiến tranh xảy tới. Các chức chỉ huy quân đội có: Đô thống, nguyên soái, thống quản, thượng tướng, đại tướng, đô tướng.
Những lần chinh phạt lớn, vua tự làm tướng hay cử các hoàng tử thân vương làm nguyên soái chỉ huy. (LSVN, TKX – 1427, q 1. T2)
"Quân đội nhà Lư đă đạt đến một tŕnh độ tổ chức và huấn luyện khá cao. Quân đội phiên chế thành các đơn vị: Quân, vệ và bao gồm các binh chủng: bộ binh, thủy binh, kỵ binh, tượng binh. Trang bị quân đội, ngoài các loại vũ khí đă thấy từ trước như giáo mác, cung nỏ, khiên v.v.. c̣n có thêm máy bắn đá. Lực lượng quân đội hùng hậu đó giữ vai tṛ rất quan trọng trong việc củng cố nhà nước về mặt đối ngoại, đă lập nên nhiều chiến công rực rỡ trong các cuộc chiến tranh bảo vệ đất nước".[38]
Năm 1011, sau khi Lư Thái Tổ lên ngôi vua th́ Chiêm Thành chịu cống. Nhưng chỉ được ít năm, rồi thôi; mùa hè năm 1043, lại c̣n cho quân tới quấy phá ở ven bể. V́ thế vua Lư Thái Tông mới mở cuộc thân chinh. Chuyến ấy, quân ta vào sâu trong nước, giết chúa là Sạ Đẩu, bắt 36 con voi, 5.000 người[39] và chém giết nhiều người bản xứ. Thái Tông trông thấy động ḷng thương, hạ lệnh cấm không được giết người Chiêm Thành, ai trái phép sẽ chiếu theo quân luật trị tội. Rồi vua kéo quân vào kinh đô Vijaya, bắt cung nhân, nhạc nữ rất nhiều.
Sau khi chiến thắng Chiêm Thành trở về, vua ban thưởng các quan, đổi niên hiệu: Thiên Cảm Thánh Vũ, và ban bố tờ chiếu xá nửa tiền thuế cho toàn dân:
"Việc đánh dẹp phương xa, làm tổn hại công việc nhà nông. Thế mà có ngờ đâu, mùa đông năm nay lại được mùa lớn! Nếu trăm họ cùng no đủ th́ trẫm c̣n lo ǵ thêm nữa? Vậy, xá cho thiên hạ một nửa tiền thuế năm nay để an ủi nỗi khó nhọc lội suối trèo đèo” – ĐVSKTT, Nguyễn Đức Vân dịch –
Từ đấy Chiêm Thành chịu thần phục nhà Lư.
Năm 1038, châu Quảng Nguyên (nay thuộc tỉnh Cao Bằng) có tên tù trưởng Nùng Tồn Phúc làm loạn, tự xưng là Chiêu Thánh Hoàng Đế, đặt quốc hiệu là Trường Sinh, đắp thành, luyện quân, không nộp cống cho nhà Lư nữa. V́ vấn đề thống nhất quốc gia, và để ngừa trước không cho xảy ra t́nh trạng hùng cứ địa phương, nên năm 1039, Thái Tông thân chinh đi đánh dẹp, bắt được Nùng Tồn Phúc đem về kinh xử tội. Vua xuống chiếu phủ dụ toàn dân:
"Trẫm từ khi làm chủ thiên hạ tới nay, các bề tôi văn vơ, không người nào dám bỏ tiết lớn; phương xa cơi lạ, không nơi nào không thần phục. Mà họ Nùng đời này qua đời khác cũng giữ yên bờ cơi được phong, hằng năm đều nộp cống phẩm.
Nay Tồn Phúc càn rỡ, tự tôn tự đại, tiếm xưng vị hiệu, ban hành chính lệnh, tụ tập quân ong kiến, làm hại dân biên thùy. V́ thế, trẫm cung kính thi hành mệnh trời trách phạt, bắt được bọn Tồn Phúc, gồm 5 người, đều đem chém đầu ở chợ" – ĐVSKTT, Nguyễn Đức Vân dịch
Trong khi Nùng Tồn Phúc bị quân nhà Lư bắt sống th́ A Nùng (vợ Nùng Tồn Phúc) và con là Nùng Trí Cao chạy thoát. Năm 1041, Nùng Trí Cao cùng với mẹ là A Nùng từ động Lôi Hỏa về châu Thảng Do (gần Quảng Nguyên) lập ra một nước Đại Lịch. Thái Tông cắt quân đi đánh, bắt được Trí Cao đưa về kinh. Nhưng vua nghĩ trước đă giết cha chúng, nay thương t́nh không giết, tha cho về và lại phong cho làm Quảng Nguyên Mục. T́nh h́nh được tạm yên.
Sau khi Lư Thái Tông đă chiến thắng Nùng, lúc trở về, dân động Vũ Kiến, châu Quảng Nguyên, dâng một khối vàng sống 112 lạng. Triều đ́nh họp xin đổi niên hiệu là Càn Phù Hữu Đạo và tặng thêm tên hiệu tám chữ "Kim Dũng Ngân Sinh, Nùng B́nh Phiên Phục" (vàng nổi lên, bạc sinh ra, b́nh trị được họ Nùng, qui phục được nước Phiên). Vua đă đáp lời quần thần xin dâng tên hiệu:
"… Trẫm đem tấm thân cô đơn, sống gửi trên (tất cả) sĩ dân, dậy sớm thức khuya, lúc nào cũng (lo sợ) như lội vực sâu, chưa biết lấy đạo ǵ để thấu trời đất, lấy đức ǵ để kịp Nghiêu Thuấn.
"Vừa rồi giặc Nùng dẹp yên, nước Chiêm qui phục, hang nảy vàng ṛng, đất sinh bạc trắng, ư chừng có điều ǵ mà được như thế chăng? Hay là có điều ǵ (trời đất) cảnh tỉnh chăng?
"Trẫm rất lấy làm lo sợ, sao xứng đáng tôn danh hiệu tốt đẹp. Lời bàn của các khanh nên dẹp bỏ đi"[40] bản dịch của Phạm Tú Châu, Thơ Văn Lư Trần, tập I.
Năm 1044, Nùng Trí Cao về chầu vua Lư ở Thăng Long. Nhưng sau bốn năm, năm 1048, Nùng Trí Cao lại phản, chiếm động Vật Ác (tây bắc Cao Bằng). Vua sai quan thái uư Quách Thịnh Dật đem quân đi đánh nhưng không thắng được. Năm 1052, Nùng Trí Cao đem 5.000 quân đánh lấy Ung Châu, rồi chiếm hết vùng đất ở Quảng Đông, Quảng Tây, tự xưng là Nhân Huệ Hoàng Đế, đặt quốc hiệu Đại Nam. Nhà Tống lo sợ. Vua Lư biết quân lực nhà Tống yếu, vờ xin đem quân sang giúp. Vua Tống đồng ư. Nhưng Địch Thanh là tướng có kinh nghiệm can di. Do đó vua Tống không nhờ quân nhà Lư nữa.
Năm 1053, Địch Thanh được vua Tống cho phép cầm quân đi đánh Trí Cao. Trí Cao chống cự không nổi, phải rút quân. "Trí Cao cử Lương Châu đến triều đ́nh Lư xin cứu viện, nhà Lư muốn nhân đó, kiềm chế cuộc tiến quân của nhà Tống, bèn cử chỉ huy sứ Vũ Nhị đem quân lên giúp. Nhưng quân Trí Cao vẫn không tiến thêm được bước nào. Thất bại liên tiếp, Trí Cao phải chạy sang nước Đại Lư rồi chết ở đấy" (LSVN, thế kỷ X – 1427, q 1 t2).
Để chuẩn bị chống Tống, điều cần trước nhất là, đánh Chiêm Thành, nhằm cảnh cáo nước này (đă) dựa vào thế lực nhà Tống, cắt đứt quan hệ với Đại Việt, và c̣n đem quân quấy phá vùng biên cảnh nước ta.
Năm 1069, Lư Thánh Tông xuống chiếu thân chinh Chiêm Thành (VSL). Quân sĩ gồm 5 vạn (TT). Lư Thường Kiệt được chọn làm Đại tướng quân và đi tiên phong (VĐUL). Cách ba ngày sau, vua xuống thuyền xuất quân, giao quyền bính cho Nguyên Phi Ỷ LAN[41] và Thái úy Lư Đạo Thành.[42] Quân ta đă vào lấy được Vijaya nhưng vua Chiêm trốn thoát. Vua sai Lư Thường Kiệt đem quân đuổi bắt vua Chiêm. Vua đợi măi chưa bắt được. Sợ vắng mặt lâu, trong nước dân sự không yên, nên đưa một phần quân về nước. Nhưng về dọc đường, được tin bà Nguyên Phi (Ỷ LAN) coi nội trị giỏi, khiến nhân ḥa hợp, cơi nước yên lặng. Vua tự nghĩ rằng: "kẻ kia là đàn bà, c̣n giỏi như thế, ta là đàn ông, há lại vụng về sao?" Rồi vua quay trở lại đánh, bèn thắng.
Sau khi bắt được Rudravarman III, vua Lư đăi yến quần thần tại điện vua Chiêm.
Cuộc rước vua viễn chinh khải hoàn diễn ra tại kinh đô Thăng Long rất long trọng. Vua Chiêm Thành ḿnh mặc áo vải trắng, đầu đội mũ làm bằng cây gai, tay trói sau lưng, có 5 tên lính hiệu Vũ đô dắt đi. Các thuộc đảng cũng bị trói dắt theo sau.
Thế là vua Lư Thánh Tông đă thỏa ḷng tự lập: sau khi xưng đế, lập được vũ công, vua bèn đổi niên hiệu Thiên Huống Bảo Chương ra Thần Vũ để ghi vũ công lớn lao ấy.
"Rudravarman III xin dâng đất chuộc tội. Vua Lư bằng ḷng. Ba châu Bố Chính, Đại Lư, Ma Linh thuộc Chiêm Thành từ đó sáp nhập về nước ta. Nay là địa phận Quảng B́nh, phía tây Quảng Trị.
Rudravarman III được tha về nước[43]
"Rồi năm 1103 ở Diễn Châu (thuộc Nghệ An) có Lư Giác làm phản. Lư Thường Kiệt đích thân đi dẹp giặc. Lư Giác thua, chạy sang Chiêm Thành, đem quốc vương là Chế Ma Na qua đánh lấy lại 3 châu: Địa lư, Ma Linh, Bố Chính. Nhưng năm sau (1104) vua Nhân Tông sai Lư Thường Kiệt vào đánh Chiêm Thành, Chế Ma Na thua xin hàng, trả lại 3 châu như cũ.
"Từ khi b́nh phục được nước Chiêm thành rồi, thanh thế nước ta bấy giờ rất lớn. Tống phải kiêng nể. Vua Tống luôn luôn dặn biên thần đừng gây sự với ta. C̣n Chiêm Thành, th́ kinh sợ và thần phục".[44]
Sử chép: Dưới thời LƯ THÁNH TÔNG, năm kỷ dậu (1069) nhân khi vua đi đánh Chiêm Thành, có bắt được vua nước ấy là Rudravarman III (Chế Củ) và nhiều lính làm tù binh, trong số các tù binh có Ḥa thượng Thảo Đường.
Với chính sách khoan dung của triều đ́nh ta hồi ấy là, trong số những tù nhân, được vua trọng dụng, cho làm chức quản hầu; nhân một hôm vị Tăng lục đi vắng lúc trở về, nh́n vào bản "Ngữ Lục" của ḿnh thấy nhiều đoạn văn bị sửa chữa. Vị tăng lục đem tự sự tŕnh lên vua. Vua cho điều tra. Có một tù nhân nhận là ḿnh đă sửa. Vua cho đ̣i tên tù nhân ấy tới thẩm vấn, th́ y ứng đối thông thái, luận về những yếu lư Đạo Phật rất tinh tường quán triệt. Hỏi ra th́ biết đó là vị thiền sư người Trung Hoa sang truyền đạo ở Chiêm Thành, chẳng may bị bắt làm tù binh. Vị thiền sư ấy chính là ḥa thượng Thảo Đường. Khi biết rơ tông tích vua liền phong ngài làm quốc sư và cho mở đạo tràng giảng kinh trong thành Thăng Long. Số đệ tử theo học đạo mỗi ngày một đông, cả vua cũng xin làm đệ tử. Từ đấy Đạo Phật Việt có thêm một phái Thiền tông thứ ba, phái Thảo Đường.
Ḍng Thiền Thảo Đường (1069-1205) truyền được 5 đời, gồm 19 vị tổ kế thừa.
Cuộc Đánh Cảnh Cáo Nhà Tống Dưới Triều Vua Lư Nhân Tông 1075.
Năm 1068, khi Tống Thần Tông lên cầm quyền, triều đ́nh nhà Tống gặp phải cảnh huống khủng hoảng về quân sự, chính trị, kinh tế và xă hội. Qua năm sau, năm 1069, Vương An Thạch, một nho thần, được cử làm tể tướng, y đề ra chính sách cải cách kinh tế, "làm dân bớt bị quấy, thêm giàu; làm quốc khố dồi dào, làm binh lực nước mạnh."[45] nhằm cứu văn t́nh thế khó khăn trong nước và sự uy hiếp của hai nước Liêu – Hạ ở phía Bắc và tây bắc Trung Hoa,[46] đồng thời có ư đồ mở rộng biên cương xuống phía Nam mà Quảng Nam là vùng ở cực nam nước Tống gồm hai lộ: quảng Nam tây lộ và Quảng Nam đông lộ. Gọi tắt là Quảng tây và Quảng Đông. Nước Đại Việt đời Lư tiếp giáp đất Quảng Tây. Theo kế hoạch trên "nếu thắng, thế Tống sẽ tăng, và các nước Liêu – Hạ sẽ phải kiêng nể". Vẫn theo sự tính toán của Vương An Thạch th́:
"Lúc quân ta (tức quân Tống) diệt được Giao Chỉ (tức nước ta), uy ta sẽ có. Rồi ta báo cáo cho Thiểm Tây biết, quân dân Thiểm Tây sẽ có thắng khí. Với thắng khí ấy, ta sẽ nuốt tươi nước Hạ. Mà nếu nuốt được nước Hạ th́ ai dám quấy nhiễu Trung Hoa nữa".[47]
Vương An Thạch làm nội chính cách mạng, nhưng khi đem ra thực hiện "Tân pháp" gặp phải rất nhiều sự chống đối trong nước, nhất là các lăo thần. Khoảng tháng 6 năm 1074, Vương An Thạch tự thấy không làm được ǵ, xin từ chức. Nhưng t́nh h́nh mỗi ngày càng phức tạp hơn. Đến tháng 3 năm 1075, chỉ sau mười tháng vắng mặt ở Biện Kinh, Vương An Thạch lại được vua Tống triệu về chấp chính.
… Nước Đại Việt, từ lâu, đă là mục tiêu của vua tôi nhà Tống muốn đánh lấy. Theo Vương An Thạch vẫn là "đánh lấy nước yếu để dọa nước mạnh". Triều đ́nh nhà Tống ra lệnh cho các tướng tá pḥng thủ phía Nam[48] "chuẩn bị lương thực, bắt lính, đóng chiến thuyền và tổ chức tập trận". Nhà Tống c̣n ra sức mua chuộc các thủ lĩnh bộ tộc thiểu số vùng biên giới, ḥng làm suy giảm tiềm lực kháng chiến của dân tộc ta.
Trong lúc Tống sửa soạn đánh Lư, th́ có sứ Liêu đến Biện Kinh, hỏi viên tiếp sứ rằng:
- “Nam Man có việc ǵ?”
- Nam Man tức là Giao Châu. Viên tiếp sứ trả lời:
- Nam Man cướp. Triều đ́nh đă sai người dẹp.
- Binh dùng có đến vài vạn không?
- Không đến vài ngh́n.
- Ai làm tướng?
- Quách Quỳ và Triệu Tiết" (LTK trang 237)
Ở nước ta, khi Lư Thường Kiệt lên cầm quyền, trước hết, ông lo việc củng cố khối đại đoàn kết dân tộc và xây dựng lực lượng quốc pḥng, để kịp thời đối phó với quân xâm lăng nhà Tống. Trong khi đó, có người Tống ở Quảng Tây tên là Từ Bá Tường, gửi mật thư cho vua Lư (1075) nói rằng: "Tống sửa soạn đánh Giao chỉ. Theo binh pháp: Trước khi người có bụng cướp ḿnh chi bằng ḿnh đánh trước. Lúc nào quân đại vương vào đánh, Bá Tường này xin làm nội ứng".
Khi đă nắm vững được t́nh thế chủ động rồi, một mặt Lư Thường Kiệt[49] tâu vua Lư Nhân Tông xin gửi công hàm tới triều đ́nh Tống đ̣i lại tụi Nùng Thiện Mỹ và 700 bộ thuộc đă trốn sang Trung Hoa; một mặt, ông lập tức tâu vua: "Ngồi im đợi giặc, không bằng đem quân ra trước để chặn thế mạnh của giặc".
Triều đ́nh Lư tán thành.
Thế là cuộc chuẩn bị đánh Tống được nhanh chóng thực hiện. Với một đội quân từ sáu tới mười vạn người, chia làm hai đạo thủy và bộ, do Lư Thường Kiệt tổng chỉ huy, nhằm tiêu diệt các cứ điểm quân sự của Tống ở các trại biên giới, cửa biển Khâm Châu, Liêm Châu, và chủ yếu là đánh Ung châu.
Ngày 27/ 10/ 1075, quân ta mở đầu cuộc tiến công vào đất Tống. Trước khi ra quân, Lư Thường Kiệt tuyên bố:
“Trời sinh ra dân chúng, vua hiền ắt ḥa mục. Đạo làm chủ dân, cốt ở nuôi dân. Nay nghe vua Tống ngu hèn, chẳng tuân theo khuôn phép thánh nhân, lại tin kế tham tà của Vương An Thạch, bày những phép “thanh miêu”, “trợ dịch”, khiến trăm họ mệt nhọc lầm than mà riêng thỏa cái mưu nuôi ḿnh béo mập.
Bởi tính mệnh muôn dân đều phú bẩm tự trời, thế mà bỗng sa vào cảnh éo le độc hại. Lượng kẻ ở trên cố nhiên phải xót, những việc từ trước, thôi nói làm ǵ nữa!
Nay bản chức vâng mệnh quốc vương chỉ đường tiến quân lên Bắc, muốn dẹp yên làn sóng yêu nghiệt, chỉ có ư phân biệt quốc thổ, không phân biệt chúng dân. Phải quét sạch nhơ bẩn hôi tanh để đến thuở ca ngày Nghiêu, hưởng tháng Thuấn thăng b́nh!
Ta nay ra quân, cốt để cứu vớt muôn dân khỏi nơi ch́m đắm. Hịch văn truyền tới để mọi người cùng nghe. Ai nấy hăy tự đắn đo, chớ có mang ḷng sợ hăi".
Bản dịch của Trần Văn Giáp, trích Thơ Văn Lư Trần tập 1.
Lư Thường Kiệt ra lệnh tập trung thủy quân ở Vĩnh An và bộ quân ở dọc biên thùy các châu: Quảng Nguyên, Môn, Quang Lang và Tô Mậu. Khí giới th́ ngoài cung nỏ, trường thương mà hai bên đều dùng, ta có tên tẩm thuốc độc, và máy bắn đá. Ta c̣n dùng nhiều chiến thuyền và voi để xung phong. Voi có thể do cả đường thủy và đường bộ tiến vào.
Đạo quân thuộc các bộ tộc thiểu số, do Tôn Đản chỉ huy, được lệnh xuất quân trước, chia thành nhiều ngả vượt biên giới tiến chiếm các trại Vĩnh B́nh, Thái B́nh, Hoành Sơn… châu Tây B́nh, Lộc Châu. Một cánh quân khác đóng gần biên giới Khâm châu cũng kéo tới đánh các trại Như Hồng, Như Tích và Đề Trạo. "Quân ta tới đâu như vào nhà trống không người" (VSL).
Trong khi ấy, Lư Thường Kiệt dẫn đại quân đi đường thuỷ, từ châu Vĩnh An (móng cái) tới Khâm châu và Liêm châu. Ngày 30 – 12 – 1075, quân ta tiến chiếm thành Khâm Châu, bắt toàn bộ quan quân, không phải giao phong một trận nào. Ba ngày sau, 2 – 1 – 1076, Liêm Châu cũng mất vào tay quân ta. Tám ngh́n thổ binh bị ta bắt làm phu khiêng vác…
Chiếm xong hai Châu Khâm, Liêm, Lư Thường Kiệt dùng chính sách "phủ dụ" để nêu danh nghĩa làm yên ḷng dân Tống, ông sai yết bảng dọc đường kể tội quân Tống. Lời Lộ Bố nói rằng: "Quan coi châu Quế đă kiểm điểm dân các động và dă tuyên bố rơ rằng muốn sang đánh Giao chỉ". Ông cũng lợi dụng sự tranh chấp giữa hai phái tân và Cựu trong triều đ́nh Tống, để chia rẽ hàng ngũ địch. Trong các lộ bố có nói: Trung Hoa dùng các phép thanh miêu, trợ dịch, làm dân khốn khổ. Nay ta đem quân tới cứu".[50]
Khi được tin hai châu Khâm, Liêm đă mất, vua tôi nhà Tống rất lo ngại, hoang mang. Triều đ́nh náo động. Các tướng ở địa phương bối rối. Ti kinh lược Quảng Nam tây lộ vội vă xin viện binh: 20.000 quân, 3.000 con ngựa, xin thêm khí giới, đồ dùng và một tháng lương, và xin được điều động các dân khê động, tất cả lấy dọc đường từ Kinh đến Quảng Tây. Để điều khiển quân được mau chóng, Ti ấy cũng xin dời đến thành Tượng, gần phía Bắc Ung Châu (LTK).
Trong lúc bối rối, triều đ́nh Tống đối phó rất lúng túng. Vua Tống cách chức Lưu Di và sai Thạch Giám thay coi Quế Châu và làm kinh lược sứ Quảng Tây, đồng thời xuống chiếu cho các quan lại địa phương, dặn rằng: "Nếu xem chừng quân Giao Chỉ tới đâu mà không đủ quân giữ, th́ chỉ giữ lấy chỗ hiểm mà thôi. Chỗ nào có tiền, vải, lương thực, th́ phải chở tháo đi, đừng để lọt vào tay địch". Sau đó lại ra một lệnh trái ngược, nói rằng: "Nếu quân bỏ thành đi chỗ khác, th́ lo rằng dân rối sợ. Hăy bảo các quan Ti đều phải trở lại thành ḿnh".
Trên các mặt trận, quân Lư hoàn toàn làm chủ. Lư Thường Kiệt cho đạo quân ở Khâm và Liêm Châu tiến lên phía Bắc. Đạo đổ bộ ở Khâm Châu kéo thẳng lên Ung Châu. Đường thẳng dài chừng 120 cây số, nhưng phải qua dăy núi Thập Vạn. C̣n đạo đổ bộ ở Liêm Châu tiến sang phía đông bắc, chiếm lấy Bạch Châu, h́nh như để chặn quân tiếp viện của Tống từ phía đông tới. Rồi hẹn ngày 18 – 1 – 1076, hai đạo quân sẽ cùng hội lại tạo thành một sức tiến công băo táp và bất ngờ vây chặt lấy Ung Châu.
Ung Châu là một thành lũy kiên cố, do tướng Tô Giám cùng với 2.800 quân cương quyết cố thủ; để chờ quân các châu và quân triều đ́nh tới tiếp cứu: "Cuộc chiến đấu ở thành Ung Châu, bởi thế, sẽ rất gay go, quyết liệt, và sẽ là một trường tranh đấu giữa mưu trí của Lư Thường Kiệt và ḷng dũng cảm của Tô Giám" (LTK).
Ngày 11 – 2 – 1075, Trương Thủ Tiết, từ Quảng Châu, đem quân tới cứu viện; bị quân ta chặn đánh ở ải Côn Lôn (phía bắc Ung Châu) cách Ung Châu 40 cây số. Quân Tống bạc nhược chưa đánh đă chạy, nhiều tên quân hàng theo ta. Trương Thủ Tiết và nhiều tướng tá bị giết.
Thành Ung Châu vẫn tiếp tục bị vây hăm. Quân ta dùng một thứ công cụ (thường gọi là máy bắn đá) nhằm bắn vào trong thành, khiến người và ngựa chết như rác. Quân của Giám có cung thần tí bắn một phát được nhiều tên, giết nhiều lính và voi của ta. Lư Thường Kiệt ra lệnh cho quân sĩ chiếm thành. Nhưng thành cao và chắc, quân ta phải dùng vân thê, là một thứ thang bắc truyền nối nhau rất cao, để leo lên thành, nhưng vẫn không tiến thêm được bước nào. Ta phải dùng đến kế đào đường hầm, định chiu vào thành, cũng không vào nổi. Sau dùng hỏa công, nghĩa là bắn các chất cháy như nhựa thông vào thành. Trong thành thiếu nước, không thể chữa được cháy.
Sau 42 ngày công phá mà không sao phá được, cuối cùng ta dùng phép thổ công; lấy đất bỏ vào bị, xếp chồng lên nhau, thành bực thềm để lên thành. Bao đất chất hàng vạn, dần dần cao như núi. Chốc lát đă cao đến vài trượng. Quân Lư nối tiếp nhau như kiến mà trèo lên, rồi lọt vào trong thành. Hôm ấy là ngày 1 – 3 - 1076[51].
Lư Thường Kiệt sai phá thành Ung Châu, lấy đá lấp sông để ngăn ngừa quân cứu viện của địch. Rồi tiếp tục tiến lên phía bắc, định lấy Tân Châu. Viên quan coi Tân Châu, nghe thấy quân ta kéo gần đến thành, bỏ thành chạy trốn (LTK).
Sau khi Ung Châu thất thủ. Mộng Vương An Thạch định đánh lấy nuớc ta đă tan tành như mấy khói. Dư luận xôn xao ở khắp nơi rất bất lợi cho y. Các triều thần nhao nhao phản đối v́ "ai cũng biết y là chủ mưu và hoàn toàn phải mang trách nhiệm".Tuy nhiên, Vương An Thạch vẫn t́m mọi cách để tự bào chữa: "Đáng lẽ, ta phải đánh khi Càn Đức (tức Lư Nhân Tông) mới lập. Bấy giờ, các khê động đều muốn nội phụ. Nếu lúc ấy ta muốn đánh Giao Chỉ, th́ chỉ cần hai vạn tinh binh, chọn năm, sáu tướng vừa vừa, là có thể làm xong chuyện!" Y c̣n nói thêm: Tôi, khi trước thấy Giao Chỉ đánh Ung Châu chưa hạ được, trong nước chúng bỏ hoang; nên tính có thể hành động chóng mà đánh úp ở hậu phương nó.Làm như thế, th́ ta không cần đánh quân nó đương cướp ở nước ta, mà chúng cũng bị tan. Sau khi Ung Châu mất, sự đánh úp chúng không thể bàn đến nữa" (LTK).
Cuộc hành quân thần tốc của Lư Thường Kiệt nhằm đánh phủ đầu vào đất Tống – trước khi chúng định đánh lấy nước ta – đă làm đảo lộn hết mọi kế hoạch của địch, khiến chúng phải chùn bước; đang từ thế chủ động rơi vào thế thụ động; v́ thế cuộc đánh phục thù và có ư đồ xâm lăng nước Đại Việt của Tống đành phải lùi lại một thời gian nữa mới có thể thực hiện. Vương An Thạch không kịp chờ kết quả của cuộc phát binh trả thù mà ḿnh đă chủ mưu. Tháng 10 năm 1076, tể tướng Vương An Thạch phải từ chức.
Khi mục tiêu của cuộc "hành quân" đă đạt được, Lư Thường Kiệt ra lệnh cho toàn bộ quân sĩ nhanh chóng rút về nước, chuẩn bị cuộc kháng chiến mới, chống Tống sắp sửa kéo xuống xâm lăng nước ta[52].
Cuộc Khởi Binh Của Tống Đánh Nước Đại Việt
Cuộc khởi binh của Tống lần này có mục đích rơ rệt: vừa đánh báo thù, sau khi quân ta tiến chiếm các châu: Khâm, Liêm, Ung vừa có chủ ư "chinh phục nước ta và sáp nhập đất đai ta vào Tống".
Chỉ sau 8 ngày, Ung Châu bị quân Lư chiếm, ngày 9 – 3 – 1076, vua Tống cử Quách Quỳ làm An Nam đạo hành doanh mă bộ quân tổng quản chiêu thảo sứ, Triệu Tiết làm phó, cầm quân sang đánh Đại Việt.
Muốn chắc đạt mục đích, một mặt, Tống sửa soạn một cách chu đáo về đủ mọi phương diện: tướng tá, quân bộ, quân thủy, khí giới, thuốc men, xe ngựa, tàu thuyền, tuyên truyền, phủ dụ…; mặt khác, vua Tống sai sứ qua Chiêm Thành, Chân Lạp xúi giục các nước này đánh biên thùy phía Nam nước ta.
Trong chiếu dụ vua Tống có đoạn:
"Chiêm Thành, Chân Lạp từ lâu nay bị Giao Chỉ cướp. Nay vương sứ sang đánh Giao Chỉ để phạt tội. Các nuớc ấy nên thừa cơ hội, hiệp lực mà trừ nó. Ngày nào đánh dẹp xong, trẫm sẽ ban thưởng cho"[53]
Ngày 27 – 3 – 1076, Quách Quỳ từ giă Phu Diên về đén Biện Kinh. Quỳ vào yết kiến vua Tống, vua hỏi: "Dẹp An Nam bằng chước nào?"
Quỳ cẩn thận trả lời: "Về việc binh, khó ḷng ở xa mà tính trước. Xin đợi đi đến Ung Châu, rồi sẽ hiến phương lược". Vua lại hỏi: "Dùng quân phải thế nào?" Quỳ đáp: "Xin đưa theo tất cả tướng, lại, quân, sĩ cũ ở các châu Phu Diên tại Hà Đông (Thiểm Tây)" (LTK).
Lời tâu của Quách Quỳ được vua chuẩn y v́ trước kia, triều đ́nh Tống cũng đă có lệnh chọn những tướng tài có kinh nghiệm chiến đấu ở chiến trường phía bắc sung vào việc cầm các đạo quân Nam chinh.
Tống Thần Tông xuống chiếu dặn rằng: "Sau khi b́nh được Giao Châu, sẽ đặt châu huyện như nội địa".
Với một đạo quân hùng hậu hơn mười vạn người, do chính tướng từng có kinh nghiệm chiến đấu chống quân Liêu – Hạ từ phía bắc xuống, đặt dưới sự chỉ huy của Quách Quỳ. Mỗi tướng điều động chừng 5.000 quân. Vậy có 45 ngàn quân chính qui, trong số đó có 2.500 kỵ binh châu Kinh, Nguyên, Tần, Lũng. Bộ binh phần lớn lấy ở doanh trại đóng gần biên thùy Liêu _ Hạ, là những toán quân chiến đấu giỏi. Ngoài 5.000 quân chính qui ra, dọc đường sẽ mộ thêm binh các lộ Hà Bắc, Kinh Động và ở miền nam, Động Đ́nh và quân t́nh nguyện.(1)
Vua Tống c̣n dặn thêm: "Hăy coi chừng tụi thuyền chài bờ bể, thường làm nghề đánh cá, ṃ châu. Chỉ cho chúng ở các vùng bể. Nếu chúng ra vào, th́ phải xét chúng đi đâu, kẻo sợ chúng làm trinh thám cho Giao Chỉ" (LTK).
Tại chín huyện thuộc Quế Châu, Quách Quỳ ra lệnh bắt 8.500 bảo đinh, 91.200 các hạng khác. Bảo đinh được cấp tiền gấp hai những hạng kia, v́ bảo đinh có thể dùng làm chiến binh (LTK). Do đó, quân tuy nhiều, nhưng là ô hợp, ngôn ngữ bất đồng, khó điều khiển, nên giá trị chiến đấu không đều.
Chủ lực Tống là bộ binh. Quách Quỳ và Triệu Tiết đều là những tướng giữ bắc thùy, quen với lính cưỡi ngựa vùng cao nguyên và sa mạc, nên cuộc nam chinh lần này, Quách Quỳ đă đem theo một vạn con ngựa. Tống cũng chuẩn bị một toán thủy binh phối hợp với bộ binh, nhưng thủy binh Tống tới khi hữu sự, mới chiêu nạp hay cưỡng bức đám dân chài lưới ở dọc bờ bể ṭng quân, và rất ít được tập luyện; hơn nữa, thủy binh không có chiến hạm, như vậy làm sao so được với thuỷ binh của ta vốn đi chiến trận và có truyền thống đánh đuổi quân Hán – Tống, dưới thời Ngô Quyền – Lê Đại Hành, lập nên những chiến công hiển hách, làm khiếp vía kẻ địch.
Vua Tống hạ chiếu lấy ở Kinh Phong 1000 cỗ xe, đóng 1000 thuyền đáy bằng để chở tiền và lương thực, và phải dùng tới bốn vạn phu khuân vác. Ti chuyên vận xin 45 vạn quan để mua 50 vạn thạch thóc (mỗi thạch bằng 10 bát). 44.800 thạch đậu, hơn 36 vạn bó cỏ, và trâu, dê, lợn, rượu. Ngày 28-10-1076, vua Tống cấp thêm 150.000 quan, giao cho Quảng Đông mua lương thảo. Theo Lư Bành Nhật: "Lương khẩu cần cho 10 vạn quân và một vạn con ngựa ăn trong một tháng phải có 40 vạn phu chuyên chở. Một tháng đă vậy; huống chi, từ nay đến lúc tới sào huyệt giặc, không phải chỉ một tháng mà thôi. Nay tính cho rộng răi, trừ phần quân và ngựa tự chở lấy, trừ phần có thể lấy ở địa phương sản xuất; c̣n dư, ta sẽ mua trâu ḅ mà chở. Dọc đường, ta lại làm thịt, sẽ cấp cho các đồn điền cày. Làm như thế ta có thể giảm bớt phu. Ta lại bỏ bớt những đồ không cần gấp. Ta sẽ dùng xe lừa kéo, cho đi đi, lại lại, mà chở. Nói tóm lại, ta có thể bớt số phu đi một nửa, c̣n 20 vạn mà thôi" (LTK). Cũng v́ thiếu phu khuân vác, Ty An Nam chiêu thảo đă phải bỏ bớt một nửa tên bằng sắt, chỉ mang theo 32.400 cái mà thôi.
Theo viện Hàn Lâm y quan chọn 75 bài thuốc trị lam chướng, và sai sở hạp dược chế thành tể, rồi mang theo quân. Vua tống c̣n sai thái y cục chế 30 bài thuốc chữa lam chướng, bảo sứ đem giao Ti An Nam hành doanh tổng quản, và truyền 5, 7 lương y gửi gấp theo quân.
Đại quân Tống sẽ kéo xuống, tập trung tại châu Ung[54], phân phối đóng ở các thành, trại, dọc theo biên giới các châu thuộc nước ta: Quảng Nguyên, Môn Châu, Quang Lang và Tô Mậu. Quách Quỳ cũng ra lệnh cho viên Hàm hạt Quảng Đông là Ḥa Mân cùng Dương Tùng Tiêu đem thủy binh từ Quảng Đông dọc ven biển tiến vào hải phận Vĩnh An.
Bắt đầu tháng 8 năm 1076, những cánh quân Tống đă đột nhập miền đất nước ta, do Thẩm Khởi cầm đầu, đánh chiếm châu Vĩnh An.
Tháng 10, Yên Đạt đánh vào châu Quảng Nguyên (Cao Bằng), một vị trí chiến lược của ta, mà có lần Quách Quỳ đánh giá rất quan trọng: "Quảng Nguyên là cổ họng của Giao Chỉ. Có binh giáp mạnh đóng ở đó. Nếu ta không đánh lấy được, th́ sau khi ta đi sâu vào đất chúng, quân ta sẽ bị đánh cả mặt trước và mặt sau".
Lưu Kỷ đốc thúc 5.000 quân cự chiến, nhưng đến ngày 1-1-1077, Quảng Nguyên bị mất.
Ngày 8-1-1077, Quách Quỳ dẫn đại quân từ Tư Minh, Bằng Tường (giáp giới phía bắc châu Quang Lang nước ta) theo đường, qua ải Nam Quan đánh vào ải Quyết Lư, bị quân ta – do pḥ mă Thân Cảnh Phúc chỉ huy –[55] chặn lại ở đây. "quân Tống không thể tiến, Quỳ sai quân cung tiễn thủ lấy nỏ bắn vào voi. Voi sợ, quay chạy, dẵm xéo lên quân Lư. Quân Lư tan vỡ. Quyết Lư mất" (LTK). Ở mặt tây, Khúc Trân rời Quảng Nguyên, tiến quân sang đông nam đánh Môn Châu. Ở mặt đông, quân Tống từ các Lộc Châu, Tư Lang tiến vào Tô Mậu2.
Quân Tống đóng trên một tuyến dài 60 dặm (khoảng 30 cây số) từ bến đ̣ Như Nguyệt đến gần núi Nham Biền.
Bờ bên này là quân của ta trấn ngự.
Ḍng sông Như Nguyệt trở thành chiến tuyến thiêng liêng mà Lư Thường Kiệt đă "tiên liệu" chọn làm nơi pḥng ngự cuối cùng nhằm chặn đứng cuộc tiến công của địch vượt sông, chiếm lấy kinh đô Thăng Long. Ông đă sai đắp đê nam ngạn cao như một bức thành đất.
Ngoài đê, đóng cọc tre mấy từng lớp để làm giậu. Quân ta đóng dọc theo sau lũy tre dài gần 100 cây số, sẵn sàng đón đánh địch, nếu chúng chực qua sông.
Đại bản doanh quân ta đóng ở Thiên Đức và Thăng Long. C̣n thủy quân chia làm hai ngả: một, do Lư Kế Nguyên đốc suất, giữ sông Đông Kênh (Vân Đồn), để chặn thủy quân Tống không để lọt vào nội địa; một, đóng ở Lục Đầu vùng Vạn Xuân để tùy cơ ứng biến.
Pḥng tuyến ta rất kiên cố. Mà quân Tống lại không có thuyền để qua sông. Thủy quân[56] cũng không thể tới. Quân Tống bị chặn đứng ở bên kia sông Cầu. Quách Quỳ sai bắc cầu phao, đóng bè lớn, mỗi lần, chở đuợc 500 quân sang sông, hết lớp này đến lớp khác, rầm rộ tiến công vào pḥng tuyến của ta. Quân ta từ trên bờ cao đánh xuống quân Tống, phần bị chết, phần xin hàng, đạo quân đă qua sông hoàn toàn tan ră.
Đă hai lần quân Tống vượt sông th́ cả hai lần đều thất bại nặng nề.
Quách Quỳ chán năn, thất vọng, không dám nghĩ đến việc vượt sông nữa, và ra lệnh: "Ai bàn đánh sẽ bị chém".
Tống Thần Tông trước kia từng dặn Quách Quỳ: "Phải lo việc An Nam cho chóng xong. Khi đem quân vào cơi chúng, ta phải đánh cho chóng được. Sau khi b́nh được Giao Châu, sẽ đặt châu huyện như ở nội địa". Giấc mộng bá chủ trên đây nhằm "chinh phục nước ta và sáp nhập đất đai ta vào Tống", đă không thể nào thực hiện được.
Hơn một tháng bị lún chân ở bên kia khúc sông Như Nguyệt, quân Tống lâm vào t́nh trạng bi đát: lương thực ngày một vơi dần, đường tiếp vận quá xa xôi, phu phen thiếu thốn, lại bị quân ta chặn bít kín các ngả, không thể nào chuyển được lương thực tới nơi. Sau lưng địch, những toán quân nhỏ của ta vẫn không ngừng hoạt động quấy phá. Cộng vào đó, thời tiết đang chuyển dần sang nóng nực – sức nóng dữ dội của mùa hè – không thích hợp với quân Tống. Số quân lính và phu vận chuyển mệt mỏi, chết dần chết ṃn mất quá nửa, số c̣n lại cũng bị ốm đau. "Lương ăn của chín đạo quân đă cạn. Lúc ra đi, quân có 10 vạn, phu có 20 vạn. V́ nóng nực và lam chướng, quân phu đă chết mất quá nửa rồi. C̣n non nửa, cũng đều ốm" (LTK).
Thời cơ và hoàn cảnh rất thuận lợi cho ta chuyển sang thế phản công. Hai hoàng tử Hoàng Châu và Chiêu Văn, theo kế hoạch đă vạch sẵn, dẫn 500 chiến hạm, đổ bộ vài vạn quân đánh vào trận tuyến địch ở vùng sông Kháo Túc (sông Cầu gần núi Nham Biền) để nhử địch về hướng này, rồi kéo quân xuống thuyền trở về căn cứ địa, bị quân địch bắn đá như mưa làm thuyền ch́m. Quân ta bị chết đuối khá đông và hai hoàng tử cũng đă hy sinh anh dũng. Nhưng sau đó, vào một đêm không trăng sao, đại quân của ta, do Lư Thường Kiệt chỉ huy, mở cuộc TỔNG PHẢN CÔNG bất ngờ đánh úp vào doanh trại chính của địch. Quân Tống đại bại.
Trước khí thế chiến thắng oanh liệt ấy, Lư Thường Kiệt dơng dạc đọc vang trước ba quân bài thơ lẫm liệt bất hủ:
“Nam quốc sơn hà Nam đế cư,
tiệt nhiên định phận tại thiên thư.
Như hà nghịch lỗ lai xâm phạm,
Nhữ đẳng hành khan thủ bại hư”.
Tạm dịch:
1) Nước Việt nam, vua Nam quản trị
Sách trời vạch định rơ.. biên cương
Cớ sao lũ giặc sang xâm phạm?
Quyết đánh không tha, buộc chúng hàng.
2) Vua Nam ngự trị nước Nam ta
Ranh giới… sách trời đă vạch ra
Quân giặc, cớ sao sang cướp phá?
Bọn ngươi chuốc lấy nhục thua mà!..
Bài thơ ngắn, vỏn vẹn chỉ chó 28 chữ. Mà hồn thơ là hồn của dân tộc nên lời thơ như sấm sét đă tác động tâm lư người đọc (hay nghe) đến phải sửng sốt rợn tóc gáy[57]. Toàn bài thơ chứa đựng cả một nội dung triết lư "chính trị nhân sinh", nói lên sức lớn mạnh của một nước Đại Việt Tự Chủ (mà) Lư Thường Kiệt là người đại diện triều đ́nh, đại diện cho toàn thể quốc dân, tuyên bố lúc mở cuộc tổng phản công diễn ra tại khúc sông Như Nguyệt. Với lời thơ ấy, đă khích động ḷng yêu nước, trí thông minh sáng tạo, sức dũng cảm phi thường của tướng sĩ ta: cương quyết đánh đuổi quân xâm lăng nhà Tống ra khỏi bờ cơi, bảo vệ toàn vẹn lănh thổ quốc gia, giữ ǵn nền độc lập thống nhất của dân tộc, mở ra một Sinh lộ mới đầy tự hào, phấn khởi cho con cháu măi muôn đời về sau…
Sau cuộc thắng trận ở sông Như Nguyệt và khi đă nắm vững t́nh h́nh một cách chủ động, Lư Thường Kiệt cũng như triều đ́nh nhà Lư, (thấy đă đến lúc) đứng ra đặt vấn đề điều đ́nh để Gỡ thế kẹt cho địch, đồng thời nhằm chấm dứt chiến tranh, để mưu lợi cho dân tộc: "Không nhọc tướng tá, khỏi tốn xương máu mà bảo toàn được tôn miếu, xă tắc"[58]
Công việc thương lượng được tiến hành gấp. Quách Quỳ đang ở trong thế bí, như một kẻ sắp chết đuối vớ được phao, vội vă nhận "giảng hoà", rút quân về nước.
Quách Quỳ bùi ngùi than thở với những thuộc hạ của y: "Ta không đạp đổ được sào huyệt giặc, bắt được Càn Đức, để báo mệnh triều đ́nh; đó là tại trời! Thôi ta đành liều một thân ta, chịu tội với triều đ́nh, để mong cứu hơn mười vạn nhân mạng[59]”
Tháng 3 năm 1077, đang đêm, Quách Qùy cho lệnh rút quân. Các bộ binh và kỵ binh hoảng hốt rút chạy trong cảnh hỗn loạn "giày xéo lên nhau để mong được thoát chết trở về nước". Quân Tống rút đến đâu, quân ta theo sát đến đó và thu hồi những đất đai bị địch chiếm đóng (các châu: Quang Lang, Môn, Tô Mậu, Tư Lang) một cách nhanh chóng, dễ dàng.
Riêng châu Quảng Nguyên (Cao Bằng), nơi sản xuất nhiều khoáng sản quí, nhà Tống toan tính chiếm làm thuộc địa. Nhưng triều đ́nh ta nhất quyết đ̣i. Cho măi đến tháng 11 năm 1079, vua Tống đành phải giao trả lại châu Quảng Nguyên.
Cuộc chiến tranh xâm lăng do nhà Tống phát động với chủ ư “thôn tính nước Đại Việt” bị thất bại, đă làm hao tổn rất nhiều nhân mạng, vật lực, tài sản…
Sau khi rút quân về nước, kiểm điểm lại th́: “Lúc ra đi quân có mười vạn, phu có 20 vạn, và một vạn con ngựa. Lúc trở về chỉ c̣n 23.400 người và 3.174 con ngựa. Phí tổn hết 5.190.000 lượng vàng” (dẫn theo sách LTK), c̣n sách ĐVSKTT chép: "Khi quân ta đánh chiếm thành Ung Châu, giết hết 58.000 người. Cộng với số người chết ở các châu Khâm – Liêm lên đấn 10 vạn. Đấy là chưa kể số người bị quân ta bắt sống (ở 3 châu ấy) đem về…"
Lịch Sử Việt Nam, tập I, đă ghi lại những thành tích cuộc kháng chiến chống Tống dưới thời vua Lư Nhân Tông: "Do thắng lợi oanh liệt của cuộc kháng chiến mà trong suốt cả thời kỳ thống trị ở phương bắc từ đó về sau, trong khoảng 200 năm, nhà Tống không dám đụng chạm đến đất nước ta. Dù chí xâm lược của nhà Tống thực sự đă bị đè bẹp dưới sức mạnh đoàn kết đấu tranh kiên cường, b̐