<html>

<!-- #BeginTemplate "tt1.dwt" -->

<head>
<meta http-equiv="Content-Type" content="text/html; charset=unicode">
<meta name="description" content="Văn học Phật giáo Việt nam">
<meta name="author" content="Lê Mạnh Thát">
<meta name="keywords" content="Văn học, Văn học Phật giáo, Văn học Phật giáo Việt nam, VHPGVN, VHPG">
<!-- #BeginEditable "doctitle" -->
<title>Mâu Tử - Lý hoặc Luận</title>
<!-- #EndEditable -->
<style>
<!--
h1
	{margin-bottom:0cm;
	margin-bottom:18pt;
	text-align:center;
	page-break-after:avoid;
	font-size:16 pt;
	font-family:"CN-Times";
	layout-grid-mode:line;
	text-transform:uppercase; color:#FF0000; font-weight:bold}
h4           { text-align: center; line-height: 150%; font-family: CN-Times; color: #000080; 
               font-size: 12pt; font-weight: bold; margin-top: 10 pt; 
               margin-bottom: 6 pt }
h2           { font-family: CN-Times; font-size: 14pt; color: #800000; text-transform: 
               uppercase; font-weight: bold; word-spacing: 0; text-align: 
               justify; margin-left: 0.25 cm; margin-right: 0.25 cm; 
               margin-top: 20pt; margin-bottom: 10pt }
h3           { text-align: justify; line-height: 100%; font-family: CN-Times; font-size: 12pt; 
               color: #000080; font-weight: bold; margin-left: 0.25cm; 
               margin-right: 0.25cm; margin-top: 10 pt; margin-bottom: 6 pt }
.MsoBodyTextIndext { word-spacing: 0; line-height: 150%; text-align: justify; color: #0000FF; 
               font-size: 12pt; font-family: CN-Times; font-style: italic; 
               margin-left: 3 cm; margin-right: 0; margin-top: 0; 
               margin-bottom: 0 }
.MsoFootnoteText
	{margin-bottom:0 cm;
	font-size:10.0pt;
	font-family:"CN-Times";
	margin-left:0.25 cm; margin-right:0.25 cm; margin-top:0cm; color:#000000; line-height:150%; text-align:justify}
 .MsoBodyText
	{mso-style-parent:"";
	margin:0 0.25 cm; text-align:justify;
	font-size:12.0pt;
	font-family:"CN-Times";
	line-height:150%; text-indent:1cm; color:#0000FF; word-spacing:0; }
A:link{background:none;color:blue;text-decoration:none}
A:visited{background:none;color:brown;text-decoration:none}
A:hover{background:none;color:red;text-decoration:none}
A:active{background:none;color:black;text-decoration:none}

-->
</style>
<style fprolloverstyle>A:hover {color: #FF0000}
</style>
</head>

<body topmargin="0" leftmargin="0" marginwidth="800" background="../../images/bg3.GIF" link="#000080" vlink="#800000" alink="#FF0000">

			<div align="center">

			<table border="1" cellpadding="0" cellspacing="0" style="border-collapse: collapse" bordercolor="#C0C0C0" width="800" id="table5" height="126">
				<tr>
					<td width="8" height="26" background="../../images/title.gif">
					<div align="center">
						<table border="0" style="border-collapse: collapse" width="800" cellpadding="0" id="table6">
							<tr>
								<td align="center" width="160">
								<font face="Microsoft Sans Serif" style="font-size: 9pt">
								<a href="../../nghienc/nghienc.htm">
								<span style="text-decoration: none">Nghiên c&#7913;u</span></a></font></td>
								<td align="center" width="160">
								<font face="Microsoft Sans Serif" style="font-size: 9pt">
								<a href="../../dichtht/dichtht.htm">
								<span style="text-decoration: none">D&#7883;ch thu&#7853;t</span></a></font></td>
								<td align="center" width="160">
								<font face="Microsoft Sans Serif" style="font-size: 9pt">
								<a href="../../vanhoc/vanhoc.htm">
								<span style="text-decoration: none">V&#259;n h&#7885;c</span></a></font></td>
								<td align="center" width="160">
								<font face="Microsoft Sans Serif" style="font-size: 9pt">
								<span style="text-decoration: none">
								<a href="../../pgvn/pqvn.htm">
								<span style="text-decoration: none">Ph&#7853;t giáo 
								Vi&#7879;t nam</span></a></span></font></td>
								<td align="center" width="160">
								<font face="Microsoft Sans Serif" style="font-size: 9pt">
								<a href="../../index.html">
								<span style="text-decoration: none">Trang ch&#7911;</span></a></font></td>
							</tr>
						</table>
					</div>
					</td>
				</tr>
				<tr>
					<td width="800" height="50" bgcolor="#C0C0C0">
					<h1 align="center" style="margin-top: 0; margin-bottom: 0; line-height:150%"><b>
					<font size="4" color="#0000FF" face="Times New Roman">
					<span style="text-decoration: none">
					<font color="#800000"><a href="ttvhpg1.htm">T&#7892;NG T&#7852;P V&#258;N H&#7884;C PH&#7852;T GIÁO</a></font></span></font><a href="ttvhpg1.htm"><font color="#800000" face="Times New Roman"> [ 
					1 ]</font></a></b></h1>
<p class=".MsoBodyText" align="center" style="margin-right: 0.25cm; margin-top: 0; line-height:150%; margin-bottom:0">
<b>
<font face="Times New Roman">LÊ M&#7840;NH THÁT</font></b></p>
					<p class=".MsoBodyText" align="center" style="margin-right: 0.25cm; margin-top: 0; line-height:150%; margin-bottom:0">
<b>
<font face="Times New Roman" color="#800000">
<span style="text-decoration: none"><a href="../ttvh2/ttvhpg2.htm"><font color="#800000">[ 
2 ]</font></a></span>&nbsp;&nbsp;<a href="../ttvh3/ttvhpg3.htm"> <span style="text-decoration: none">
<font color="#800000">[ 3 ]</font></span></a></font></b></p>
					<p style="margin-top: 0; margin-bottom: 0"></td>
				</tr>
				<tr>
					<td width="800" height="60" bgcolor="#FFFFFF">

<div style="mso-element:footnote-list">
	<div style="mso-element:footnote" id="ftn47">
<p align="center" style="text-align:center;margin-top:0; margin-bottom:0">
&nbsp;</p>
<!-- #BeginEditable "body" -->

			<h2 style="margin:0 0.25cm; text-indent: 1.0cm; line-height: 150%; ">
<font face="Times New Roman" size="3">
<span style="line-height: 102%; "><a name="_p1041"></a>I. VẤN ĐỀ&nbsp;NIÊN ĐẠI LÝ 
HOẶC LUẬN&nbsp;</span></font></h2>
<p style="margin:0 0.25cm; text-indent: 1.0cm; line-height: 150%; ">
&nbsp;</p>
<p class="MsoBodyText" style="text-indent: 1.0cm; margin-left:0.25cm; margin-right:0.25cm">
<span style="line-height: 102%; layout-grid-mode: line">
<font face="Times New Roman" size="3">
Nếu Phật giáo không truyền vào nước ta từ thời vua A Dục (thế kỷ thứ III tdl) để 
đến năm 43 khi Hai Bà Trưng thất trận, một trong các nữ tướng của Hai Bà là Bát 
Nàn phu nhân đi xuất gia, như truyền thuyết dân gian đã có, thì ít nhất vào năm 
100 sdl Phật giáo đã hiện diện với tư cách một bộ phận tín ngưỡng đầy quyền uy 
đến nỗi dân ta đã trồng một thứ hoa để cúng Phật gọi là uất kim hương</font></span><span style="font-size: 11.5pt; line-height: 102%; layout-grid-mode: line"><font face="CN-Times"><a name="_ftnref1" title href="#_ftn1"><span class="MsoFootnoteReference"><span style="layout-grid-mode: line"><font face="Times New Roman" size="3" color="#000000">[1]</font></span></span></a></font></span><span style="line-height: 102%; layout-grid-mode: line"><font face="Times New Roman" size="3">. 
Sự hiện diện được xác lập này đưa tới một số hệ luận đ</font></span><font face="CN-Times"><span lang="ZH-CN" style="line-height: 102%; font-family: Times New Roman; layout-grid-mode: line"><font size="3">á</font></span><font face="Times New Roman" size="3"><span style="line-height: 102%; layout-grid-mode: line">ng 
quan tâm, không những đối với lịch sử Phật giáo Việt Nam, mà còn đối với lịch sử 
tư tưởng và văn học Việt Nam, trong đ</span></font><span lang="ZH-CN" style="line-height: 102%; font-family: Times New Roman; layout-grid-mode: line"><font size="3">ó</font></span><font face="Times New Roman"><span lang="ZH-CN" style="line-height: 102%; layout-grid-mode: line"><font size="3">
</font>
</span>
<span style="line-height: 102%; layout-grid-mode: line"><font size="3">nổi bật 
nhất là việc ra đời tác phẩm văn học tư tưởng Phật giáo xưa nhất do người bản xứ 
viết hiện biết của không những Việt Nam, mà cả Trung Quốc và Viễn Đông nữa, đ</font></span></font><span lang="ZH-CN" style="line-height: 102%; font-family: Times New Roman; layout-grid-mode: line"><font size="3">ó</font></span><font face="Times New Roman"><span lang="ZH-CN" style="line-height: 102%; layout-grid-mode: line"><font size="3">
</font>
</span>
<span style="line-height: 102%; layout-grid-mode: line"><font size="3">là <i>
Lý hoặc luận</i> của Mâu Tử.</font></span></font></font></p>
<p class="MsoBodyText" style="text-indent: 1.0cm; margin-left:0.25cm; margin-right:0.25cm">
<span style="line-height: 102%; layout-grid-mode: line">
<font face="Times New Roman" size="3">
Kể từ ngày Trần Văn Giáp công bố quan điểm cho rằng Mâu Tử là một trong những 
người truyền giáo đầu tiên của Phật giáo nước ta trong Le Bouddhisme en Annam 
dès origines jusqu&#39;au XIIIè siècle</font></span><span style="font-size: 11.5pt; line-height: 102%; layout-grid-mode: line"><font face="CN-Times"><a name="_ftnref2" title href="#_ftn2"><span class="MsoFootnoteReference"><span style="layout-grid-mode: line"><font face="Times New Roman" size="3" color="#000000">[2]</font></span></span></a></font></span><span style="line-height: 102%; layout-grid-mode: line"><font face="Times New Roman" size="3"> 
, những người viết lịch sử Phật giáo Việt Nam tiếp theo đã liên tục lặp lại quan 
điểm ấy một cách vừa sai lầm vừa ngây thơ</font></span><span style="font-size: 11.5pt; line-height: 102%; layout-grid-mode: line"><font face="CN-Times"><a name="_ftnref3" title href="#_ftn3"><span class="MsoFootnoteReference"><span style="layout-grid-mode: line"><font face="Times New Roman" size="3" color="#000000">[3]</font></span></span></a><span style="line-height: 102%; layout-grid-mode: line"><font face="Times New Roman" size="3">. 
Sai lầm vì&nbsp; Mâu Tử, như những nghiên cứu dưới đây sẽ làm rõ, không phải là 
người truyền giáo đầu tiên của Phật giáo nước ta. Ngược lại, chính bản tự truyện 
do tự tay ông viết trong <i>Lý hoặc luận</i> đã xác nhận ông học và theo đạo 
Phật tại nước ta. Nói cách khác, ông là sản phẩm của Phật giáo Việt Nam, và tác 
phẩm <i>
Lý hoặc luận</i> có thể nói là một kết tinh đầu tiên của nền Phật giáo đ</font></span></font></span><font face="CN-Times"><span lang="ZH-CN" style="line-height: 102%; font-family: Times New Roman; layout-grid-mode: line"><font size="3">ó</font></span><span style="line-height: 102%; layout-grid-mode: line"><font face="Times New Roman" size="3">. 
Vừa ngây thơ, vì chính bản thân Mâu Tử cũng như <i>Lý hoặc luận</i> đã chứa đựng 
nhiều nghi vấn, mà từ thời Hồ Nguyên Thụy</font></span><span style="font-size: 11.5pt; line-height: 102%; layout-grid-mode: line"><a name="_ftnref4" title href="#_ftn4"><span class="MsoFootnoteReference"><span style="layout-grid-mode: line"><font face="Times New Roman" size="3" color="#000000">[4]</font></span></span></a></span><span style="line-height: 102%; layout-grid-mode: line"><font face="Times New Roman" size="3"> 
về sau đã trở thành chủ đề bàn cãi của nhiều nhà nghiên cứu có tên tuổi. Sự tình 
này dẫn tới những kết luận trái ngược nhau, thậm chí đi đến chỗ phủ nhận sự tồn 
tại thật sự bằng xương bằng thịt của nhân vật lịch sử Mâu Tử và coi <i>Lý hoặc 
luận</i> là một ngụy tạo của nếu không phải là Huệ Thông, thì cũng là một kẻ 
hiếu sự nào đ</font></span><span lang="ZH-CN" style="line-height: 102%; font-family: Times New Roman; layout-grid-mode: line"><font size="3">ó</font></span><font face="Times New Roman" size="3"><span style="line-height: 102%; layout-grid-mode: line">, 
không hơn không kém.</span></font></font></p>
<p class="MsoBodyText" style="text-indent: 1.0cm; margin-left:0.25cm; margin-right:0.25cm">
<font face="Times New Roman" size="3">
<span style="line-height: 102%; layout-grid-mode: line">Vì thế trước khi xác 
định vai trò của Mâu Tử trong lịch sử văn học tư tưởng và Phật giáo Việt Nam, 
không thể không nghiên cứu <i>Lý hoặc luận</i>. Và nghiên cứu <i>
Lý hoặc luận</i>, thì không thể không bàn luận tới các quan điểm khác nhau về 
tác phẩm này cũng như về tác giả của nó.&nbsp;</span></font></p>
<p class="MsoBodyText" style="text-indent: 1.0cm; margin-left:0.25cm; margin-right:0.25cm">
&nbsp;</p>
<h3 style="margin:0 0.25cm; line-height:150%; ">
<font face="Times New Roman">
<span style="line-height: 102%">
<font size="3"><a name="_p10411"></a>1. LÝ HOẶC LUẬN TRONG CÁC THƯ TỊCH</font></span><b><span style="line-height: 102%; layout-grid-mode: line"><font size="3">&nbsp;</font></span></b></font></h3>
<p style="margin:0 0.25cm; line-height:150%; ">
&nbsp;</p>
<p class="MsoBodyText" style="text-indent: 1.0cm; margin-left:0.25cm; margin-right:0.25cm">
<span style="line-height: 102%; layout-grid-mode: line">
<font face="Times New Roman" size="3">
Mâu Tử và <i>Lý hoặc luận</i> lần đầu tiên được ghi lại trong <i>Pháp luận</i> 
do Lục Trừng (425-494) viết theo lệnh của Minh đế nhà Lưu Tống trong khoảng 
những năm 465-470 với lời chua “<i>Mâu Tử không ghi vào Giáo môn, mà ghi vào 
Duyên tự vì nó đặc biệt chép về tượng pháp lúc mới truyền vào thời Hán Minh đế</i>”</font></span><span style="font-size: 11.5pt; line-height: 102%; layout-grid-mode: line"><font face="CN-Times"><a name="_ftnref5" title href="#_ftn5"><span class="MsoFootnoteReference"><span style="layout-grid-mode: line"><font face="Times New Roman" size="3" color="#000000">[5]</font></span></span></a></font></span><span style="line-height: 102%; layout-grid-mode: line"><font face="Times New Roman" size="3">. 
Sau đ</font></span><font face="CN-Times"><span lang="ZH-CN" style="line-height: 102%; font-family: Times New Roman; layout-grid-mode: line"><font size="3">ó</font></span><font face="Times New Roman" size="3"><span style="line-height: 102%; layout-grid-mode: line">, 
Tăng Hựu cho “sao soạn” lại trong Hoàng minh tập và bảo tồn cho đến ngày nay để 
làm cơ sở nghiên cứu của ta về Mâu Tử cũng như <i>Lý hoặc luận</i>. Tuy nhiên, 
căn cứ vào những trích dẫn của các tác gia khác, cụ thể sớm nhất là Lưu Hiếu 
Tiêu trong chú thích <i>Thế thuyết tân ngữ</i>, rồi Dữu Trọng Dung trong <i>Tử 
sao</i>, Đỗ Đ</span></font><span lang="ZH-CN" style="line-height: 102%; font-family: Times New Roman; layout-grid-mode: line"><font size="3">à</font></span><font face="Times New Roman" size="3"><span style="line-height: 102%; layout-grid-mode: line">i 
Khanh trong <i>Ngọc chúc bảo điển</i>, Lý Thiện trong <i>Văn tuyển chú</i>, Đạo 
Tuyên trong <i>Tập cổ kim Phật đạo luận hành</i>, Trạm Nhiên trong <i>Chỉ quán 
phụ hành truyền hoằng quyết, </i>Thần Thanh trong <i>Bắc sơn lục</i>, bản <i>Đôn 
hoàng</i> của <i>Lịch đại pháp bảo ký</i>, Cụ Bình thân vương trong <i>Hoằng 
quyết ngoại điển sao</i>, Lý Phưởng trong <i>Thái bình ngự lãm</i>, Đức Khuê 
trong <i>Bắc sơn lục</i> <i>tùy hàm </i>và Trần Bành Niên (1008) trong <i>Quảng 
vận</i>, thì hiện nay có những đoạn dẫn dưới tên Mâu Tử trong các tác phẩm vừa 
nêu, mà hiện bản <i>Lý hoặc luận</i> của <i>Hoằng Minh tập</i> không có. Điều 
này chứng tỏ, khi tiến hành &quot;sao soạn&quot; <i>Lý hoặc luận</i> vào <i>Hoằng Minh tập</i>, 
Tăng Hựu đã cho lược bớt một số chữ hay thậm chí cả một số đoạn của nguyên bản
<i>Lý hoặc luận</i>.</span></font></font></p>
<p class="MsoBodyText" style="text-indent: 1.0cm; margin-left:0.25cm; margin-right:0.25cm">
<span style="line-height: 102%; layout-grid-mode: line">
<font face="Times New Roman" size="3">
Cho nên, từ thế kỷ thứ VII trở đi, các bản thư tịch cũng như các tác phẩm khác, 
mỗi lần nói tới <i>Lý hoặc luận</i>, đều ghi nhận nó gồm có hai quyển. Bắt đầu 
với
<i>Đồ thư mục lục </i>của Tùy Dạng đế, mà sau này làm cơ sở cho việc viết <i>
Kinh tịch chí</i> của <i>Tùy thư</i> do Đường Thái Tôn sai soạn vào năm 636 và 
hoàn thành năm 641 dưới mục <i>Tử bộ nho gia </i>có ghi: “<i>Mâu Tử 2 quyển, 
thái úy nhà Hậu Hán là Mâu Dung soạn</i>”. Pháp Lâm mất năm 640 viết <i>Phá tà 
luận</i> quyển thượng cũng nói: &quot;<i>Tử thơ Mâu Tử 2 quyển, bàn nhiều về Phật 
pháp</i>”. Nhưng <i>Kinh khê Trạm Nhiên </i>trong <i>Chỉ quán phụ hành truyền 
hoằng quyết </i>5/1 lại nói có 3 quyển: “<i>Sau khi vua Linh đế nhà Hậu Hán 
băng, vào thời vua Hiến đế có Mâu Tử sâu tin đạo Phật, chê bai Trang Lão, viết 
luận 3 quyển 37 thiên</i>”. Thân vương Cụ Bình, khi viết <i>Hoằng quyết ngoại 
điển sao</i> vào năm 991, cũng chỉ biết ghi lại: &quot;<i>Mâu Tử 2 quyển, hoặc nói 3 
quyển</i>&quot;. Sự thật như Fukui đã chứng tỏ trong <i>Dokyò no kishò teki </i>
kenkyu</font></span><span style="font-size: 11.5pt; line-height: 102%; layout-grid-mode: line"><font face="CN-Times"><a name="_ftnref6" title href="#_ftn6"><span class="MsoFootnoteReference"><span style="layout-grid-mode: line"><font face="Times New Roman" size="3" color="#000000">[6]</font></span></span></a></font></span><span style="line-height: 102%; layout-grid-mode: line"><font face="Times New Roman" size="3">ø<i>
</i>chữ &quot;ba&quot; (tam) của Trạm Nhiên thì quả là một viết lộn chữ &quot;hai&quot; (nhị) mà ra, 
bởi vì những viết lộn như thế thường xảy ra với Chỉ quán phụ hành truyền hoằng 
quyết, mà cụ thể là thiên 22 (nhị thập nhị) thì dẫn thành thiên 21 (nhị thập 
nhất). Và Fujiwara, người đồng thời với Cụ Bình thân vương, khi thiết lập Nhật 
Bản quốc kiến tại thơ mục lục, cũng chỉ thấy lưu hành bản Mâu Tử 2 quyển, như 
ông đã ghi lại: &quot;Mâu Tử 2 quyển&quot;.</font></span></p>
<p class="MsoBodyText" style="text-indent: 1.0cm; margin-left:0.25cm; margin-right:0.25cm">
<font face="Times New Roman" size="3">
<span style="line-height: 102%; layout-grid-mode: line">Qua thế kỷ thứ X và XI, 
khi viết <i>Kinh tịch chí</i> của <i>Cựu Đường thư</i> và <i>
Nghệ văn chí</i> của <i>Tân Đường thư</i>, các tác gia đã sử dụng tư liệu của <i>
Cổ kim thơ lục </i>của Vô Cảnh và <i>Khai nguyên thơ mục </i>để viết, nên còn 
ghi: &quot;Mâu Tử 2 quyển&quot; và liệt vào mục đạo gia. Đến Mã Tổng dựa vào Tử<i> sao</i> 
để viết <i>Ý lâm </i>hiện còn 5 quyển chỉ có 71 &quot;nhà&quot;, cộng với quyển thứ 6 do 
Tưởng Quang Hủ bổ khắc <i>Tống bản </i>gồm thêm 41 &quot;nhà&quot; nữa, cũng không thấy có 
Mâu Tử. Đến đầu đời Tống viết bản thư tịch đầu tiên <i>Sùng văn tổng mục</i>, mà 
sau đã làm cơ sở cho <i>Kinh tịch chí</i> của <i>Tống sử</i> không còn thấy chép
<i>Mâu Tử</i> nữa, chứng tỏ biệt bản 2 quyển lưu hành bên ngoài bản <i>Mâu Tử
</i>của <i>Hoằng Minh tập</i> đã thất lạc, nhưng Mã Đoan Lâm viết <i>Kinh tịch 
chí</i> của <i>Văn hiến thông khảo </i>18 còn ghi Mâu Tử 2 quyển. Và đặc biệt 
Đức Khuê viết <i>Bắc sơn lục</i> <i>tùy hàm </i>quyển thượng, để giải thích một 
đoạn trích từ điều 5 của <i>Mâu Tử </i>trong <i>Bắc sơn lục</i> 3, thiên Pháp 
tịch điển, đã cho dẫn phần trước của điều 5 và dẫn thêm điều 37 của bản <i>Hoằng 
Minh tập</i> hiện nay. Nhưng sau khi trích dẫn điều 37, Đức Khuê cho dẫn tiếp 
một đoạn, hiện không tìm thấy trong bản hiện nay. Thế có khả năng tại một số địa 
phương vẫn còn lưu hành bản <i>Mâu Tử </i>2 quyển. Đến Chí Ban viết <i>Phật tổ 
thông kỷ </i>35, tuy không nói rõ sử dụng bản <i>Mâu Tử </i>nào, ông đã trở nên 
người đầu tiên đề nghị một niên đại cho <i>Mâu Tử </i>đ</span></font><font face="CN-Times" size="3"><span lang="ZH-CN" style="line-height: 102%; font-family: Times New Roman; layout-grid-mode: line">ó</span></font><font face="Times New Roman"><span lang="ZH-CN" style="line-height: 102%; layout-grid-mode: line"><font size="3">
</font>
</span>
<span style="line-height: 102%; layout-grid-mode: line"><font size="3">là năm Sơ 
Bình thứ 2 (191), dù sai lầm và không nói lý do.</font></span></font></p>
<p class="MsoBodyText" style="text-indent: 1.0cm; margin-left:0.25cm; margin-right:0.25cm">
<font face="Times New Roman" size="3">
<span style="line-height: 102%; layout-grid-mode: line">Qua đời Nguyên, Niệm 
Thường viết <i>Phật tổ lịch đại thông tải</i> 5 tiếp tục ghi lại những mẫu tin 
của Chí Ban. Tới Diệu Minh tử Tử Thành viết <i>Chiết nghi luận</i>, qua những 
tương đồng văn tự, chứng tỏ ông có tham khảo <i>Lý hoặc luận</i> của
<i>Hoằng Minh tập</i>. Nhưng phải đợi tới đời Minh, Hồ Nguyên Thụy sinh năm 
1551, mới đặt lại vấn đề Mâu Tử là ai và <i>Lý hoặc luận</i> ra đời vào thời 
nào. Dưới đề mục “Tứ bộ chính ngụy” của <i>Thiếu thất sơn phòng bút tòng </i>32, 
Hồ Nguyên Thụy viết: “<i>Tùy chí nho gia có Mâu Tử 2 quyển, nói (do) thái úy Mâu 
Dung đời Hán (soạn</i>)”. Khảo <i>Hậu Hán thư</i> thì có truyện của Dung sống 
trước đời Hán Minh đế, đến lúc ấy Phật giáo chưa truyền vào Trung Quốc. Nay sách 
ông đã mất. Còn <i>Mâu Tử </i>của <i>Hoằng Minh </i>(<i>tập</i>) thì bài tựa của 
(<i>Lý hoặc</i>) <i>luận </i>nói thời Linh đế gặp đời loạn ly... rặt nghiên cứu 
đạo Phật, soạn <i>Lý hoặc luận</i> 37 thiên, ông chẳng phải Mâu Tử của nho gia 
rõ lắm. Vả lại, các chí đời Tùy và Đường đều không có sách này. Thường nghi văn 
sỹ thuộc lục triều Tấn Tống, nhân nho gia có Mâu Tử, ngụy soạn luận này để giúp 
đỡ Phật giáo. Đọc văn nó, tuy rườm cạn, nhưng lời khá gần Đông kinh... Sách vốn 
chép trong Thích tạng, nên Tùy chí không ghi giống như Tham đồng khế. Như vậy, 
Hồ Nguyên Thụy là người đầu tiên có vinh dự đặt vấn đề không những với Mâu Tử mà 
cả với <i>Lý hoặc luận</i>.</span></font></p>
<p class="MsoBodyText" style="text-indent: 1.0cm; margin-left:0.25cm; margin-right:0.25cm">
<span style="line-height: 102%; layout-grid-mode: line">
<font face="Times New Roman" size="3">
Đến đầu thế kỷ XIX, Tôn Tinh Diễn cho in <i>Lý hoặc luận</i> của <i>Hoằng Minh 
tập</i> 
thành một biệt bản của <i>Bình tân quán tòng thư</i>, có nhờ Hồng Di Huyên</font></span><span style="font-size: 11.5pt; line-height: 102%; layout-grid-mode: line"><font face="CN-Times"><a name="_ftnref7" title href="#_ftn7"><span class="MsoFootnoteReference"><span style="layout-grid-mode: line"><font face="Times New Roman" size="3" color="#000000">[7]</font></span></span></a></font></span><span style="line-height: 102%; layout-grid-mode: line"><font face="Times New Roman" size="3"> 
viết lời tựa vào năm Gia Khánh thứ 11 (1806). Hồng Di Huyên cũng không đưa ra 
được ý gì mới ngoài việc xác định Mâu Dung viết <i>Lý hoặc luận</i> không phải 
là Mâu Dung làm thái úy nhà Hậu Hán mất năm Kiến Sơ thứ 4 (79), và <i>Tùy Đường 
chí</i> có ghi <i>Mâu Tử</i> tức <i>Lý hoặc luận</i>. Đây là điểm khác với Hồ 
Nguyên Thụy. Tất nhiên, nói thế hẳn muốn đưa đến thuyết có hai Mâu Dung. Đ</font></span><font face="CN-Times"><span lang="ZH-CN" style="line-height: 102%; font-family: Times New Roman; layout-grid-mode: line"><font size="3">ó</font></span><font face="Times New Roman"><span lang="ZH-CN" style="line-height: 102%; layout-grid-mode: line"><font size="3">
</font>
</span>
<span style="line-height: 102%; layout-grid-mode: line"><font size="3">chính là 
quan điểm của Châu Quảng Nghiệp trong <i>Ý lâm chú</i>: “</font><i><font size="3">Đông 
Hán có hai Mâu Tử, đều tên Dung. Một người thời Chương đế, truyện trong Hậu Hán 
thư nói: ‘Tự là Tử Ưu người An Khưu Bắc Hải, nhỏ học rộng, đem Thượng thư của Hạ 
Hầu (Thắng) ra dạy, rõ kinh cao hạnh, Túc Tôn lấy làm thái úy thượng thư sự, 
Kiến Sơ năm thứ tư mất’. Một người thời Hán mạt, không rõ tên chữ, viết Lý hoặc 
luận, tự tự vân vân. Hai người sinh không đồng thời, chí xuất xử mỗi khác. Tùy 
chí ghi Mâu Tử là do thái úy viết, còn Cựu Đường chí đưa vào đạo gia, Tân Đường 
chí nhập vào thần tiên gia, đ</font></i></span></font><i><span lang="ZH-CN" style="line-height: 102%; font-family: Times New Roman; layout-grid-mode: line"><font size="3">ó</font></span><font face="Times New Roman"><span lang="ZH-CN" style="line-height: 102%; layout-grid-mode: line"><font size="3">
</font>
</span>
<span style="line-height: 102%; layout-grid-mode: line"><font size="3">là Lý 
hoặc luận không nghi ngờ gì nữa</font></span></font></i><span style="line-height: 102%; layout-grid-mode: line"><font face="Times New Roman" size="3">”</font></span><span style="font-size: 11.5pt; line-height: 102%; layout-grid-mode: line"><a name="_ftnref8" title href="#_ftn8"><span class="MsoFootnoteReference"><span style="layout-grid-mode: line"><font face="Times New Roman" size="3" color="#000000">[8]</font></span></span></a></span><span style="line-height: 102%; layout-grid-mode: line"><font face="Times New Roman" size="3">.</font></span></font></p>
<p class="MsoBodyText" style="text-indent: 1.0cm; margin-left:0.25cm; margin-right:0.25cm">
<span style="line-height: 102%; layout-grid-mode: line">
<font face="Times New Roman" size="3">
Đây chính là thuyết “Lưỡng Mâu Dung” của Tôn Chí Tổ trong <i>Độc thư tỏa lục</i> 
6, coi <i>Lý hoặc luận</i> không phải là một ngụy tạo thời Hán về sau, mà là một 
tác phẩm của một Mâu Dung khác với thái úy Mâu Dung của nho gia sống vào thời 
Hán mạt</font></span><span style="font-size: 11.5pt; line-height: 102%; layout-grid-mode: line"><font face="CN-Times"><a name="_ftnref9" title href="#_ftn9"><span class="MsoFootnoteReference"><span style="layout-grid-mode: line"><font face="Times New Roman" size="3" color="#000000">[9]</font></span></span></a></font></span><span style="line-height: 102%; layout-grid-mode: line"><font face="Times New Roman" size="3">. 
Tôn Di Nhượng trong Mâu Tử <i>Lý hoặc luận</i> thư hậu cũng có quan điểm tương 
tự, nên đã nghiêm túc nghiên cứu bản tự truyện của Mâu Tử và phát hiện được quan 
hệ giữa thái thú Dự Chương là Trức Dung và “mục đệ” Chu Hạo, mà Mâu Tử nói tới</font></span><span style="font-size: 11.5pt; line-height: 102%; layout-grid-mode: line"><font face="CN-Times"><a name="_ftnref10" title href="#_ftn10"><span class="MsoFootnoteReference"><span style="layout-grid-mode: line"><font face="Times New Roman" size="3" color="#000000">[10]</font></span></span></a><span style="line-height: 102%; layout-grid-mode: line"><font face="Times New Roman" size="3">. 
Có thể nói Tôn Di Nhượng là người đầu tiên nghiên cứu tới bản tự truyện của Mâu 
Tử, dù nó trước đ</font></span></font></span><font face="CN-Times"><span lang="ZH-CN" style="line-height: 102%; font-family: Times New Roman; layout-grid-mode: line"><font size="3">ó</font></span><font face="Times New Roman"><span lang="ZH-CN" style="line-height: 102%; layout-grid-mode: line"><font size="3">
</font>
</span>
<span style="line-height: 102%; layout-grid-mode: line"><font size="3">cũng được 
Hồ Nguyên Thụy, Hồng Di Huyên, Châu Quảng Nghiệp và Tôn Chí Tổ dẫn qua.</font></span></font></font></p>
<p class="MsoBodyText" style="text-indent: 1.0cm; margin-left:0.25cm; margin-right:0.25cm">
<span style="line-height: 102%; layout-grid-mode: line">
<font face="Times New Roman" size="3">
Ở nước ta, <i>Thiền uyển tập anh</i></font></span><span style="font-size: 11.5pt; line-height: 102%; layout-grid-mode: line"><font face="CN-Times"><a name="_ftnref11" title href="#_ftn11"><span class="MsoFootnoteReference"><span style="layout-grid-mode: line"><font face="Times New Roman" size="3" color="#000000">[11]</font></span></span></a></font></span><span style="line-height: 102%; layout-grid-mode: line"><font face="Times New Roman" size="3"> 
coi như là tác phẩm đầu tiên nhắc tới Mâu Tử. Trong truyện Thông Biện, nhân trả 
lời câu hỏi của thái hậu Ỷ Lan về lai lịch của Phật giáo ở Việt Nam, Thông Biện 
đã dẫn lời của Đ</font></span><font face="CN-Times"><span lang="ZH-CN" style="line-height: 102%; font-family: Times New Roman; layout-grid-mode: line"><font size="3">à</font></span><font face="Times New Roman" size="3"><span style="line-height: 102%; layout-grid-mode: line">m 
Thiên và nhắc đến Mâu Bác và Khương Tăng Hội.</span></font></font></p>
<p class="MsoBodyText" style="text-indent: 1.0cm; margin-left:0.25cm; margin-right:0.25cm">
<font face="Times New Roman" size="3">
<span style="line-height: 102%; layout-grid-mode: line">Như thế, kể từ ngày nhà 
“thạc học” Lục Trừng ghi vào <i>Pháp luận</i>, <i>Mâu Tử Lý hoặc luận</i> có một 
vị trí quyền uy trong học giới qua việc nó được dẫn dụng một cách rộng rãi. 
Nhưng đến khi Hồ Nguyên Thụy đặt vấn đề chính ngụy của “tứ bộ”, nó trở thành một 
chủ đề tranh cãi, mà đỉnh cao là sự ra đời của 4 quan điểm khác nhau.&nbsp;</span></font></p>
<p class="MsoBodyText" style="text-indent: 1.0cm; margin-left:0.25cm; margin-right:0.25cm">
&nbsp;</p>
<h3 style="margin:0 0.25cm; line-height:150%">
<font face="Times New Roman">
<span style="line-height: 102%">
<font size="3"><a name="_p10412"></a>2. </font> </span>QUAN ĐIỂM HIỆN ĐẠI VỀ LÝ HOẶC LUẬN </font> </h3>
<p style="margin:0 0.25cm; line-height:150%">
&nbsp;</p>
<h5 style="margin:0 0.25cm; line-height: 150%; ">
<font face="Times New Roman">
<span style="line-height: 102%">
<font size="3"><a name="_p10412a"></a>a.</font><span style="font-style:normal; font-variant:normal; font-weight:normal; "><font size="3">&nbsp;</font></span></span></font><font size="3"><span style="line-height: 102%; font-family: Times New Roman">Quan 
điểm </span>
<span style="line-height: 102%; "><font face="Times New Roman">của</font></span><span style="line-height: 102%; font-family: Times New Roman"> 
Lương Khải Siêu </span>
</font>
<font face="CN-Times">
<span style="font-weight: 400; font-style: normal"><a name="_ftnref12" title href="#_ftn12">
<span class="MsoFootnoteReference">
<span style="layout-grid-mode: line; line-height:102%">
<font face="Times New Roman" size="3" color="#000000">[12]</font></span></span></a></span></font><font face="Times New Roman" size="3"><span style="line-height: 102%; font-style:normal; font-weight:400">&nbsp;</span></font></h5>
<p class="MsoBodyText" style="text-indent: 1.0cm; margin-left:0.25cm; margin-right:0.25cm">
<font face="Times New Roman" size="3">
<span style="line-height: 102%; layout-grid-mode: line">Kế thừa học phong của Hồ 
Nguyên Thụy, Lương Khải Siêu trong Mâu Tử <i>Lý hoặc luận</i> 
biện ngụy cho rằng <i>Lý hoặc luận</i> không phải là tác phẩm của một người tên 
Mâu Tử thời Hán mạt, mà là một “<i>tác phẩm của người quê mùa không giỏi viết 
văn của thời Lưỡng Tấn, lục triều</i>”. Lý do: một là “<i>cứ Hoằng Minh tập</i>
<i>đề Mâu Dung đời Hán soạn</i>”, phụ thêm là “<i>một thuyết nói thái thú Thương 
Ngô Mâu Tử Bác truyện</i>”, nhưng Dung tên tự là Tử Ưu, chứ không phải là Tử Bác 
và “<i>cứ tự tựa trong sách thì Mâu Tử là dân thường của Thương Ngô, </i>chứ<i> 
không phải thái thú, nên chi cứ tiêu đề mà bàn, thì đã chi li không thể tra cứu 
được</i>”. Hai là “<i>sách này khăng khăng giải thích giáo lý di dịch không phải 
là không dùng được, nên nó ra đời trước sau Di hạ luận của Cố Hoan</i>”. Ba là 
văn từ nó tầm thường, “<i>bậc hiền đời Hán quyết không có bút pháp đ</i></span></font><font face="CN-Times" size="3"><i><span lang="ZH-CN" style="line-height: 102%; font-family: Times New Roman; layout-grid-mode: line">ó</span></i></font><font face="Times New Roman" size="3"><span style="line-height: 102%; layout-grid-mode: line">”. 
Bốn là “<i>Hán Ngụy đều cấm người Hán xuất gia. Thời Linh đế và Hiến đế há có 
người Trung Quốc làm sa môn. Cứ văn ấy (Mâu Tử) nói kỷ phong tăng đồ đ</i></span></font><font face="CN-Times"><i><span lang="ZH-CN" style="line-height: 102%; font-family: Times New Roman; layout-grid-mode: line"><font size="3">ó</font></span><font face="Times New Roman"><span lang="ZH-CN" style="line-height: 102%; layout-grid-mode: line"><font size="3">
</font>
</span>
<span style="line-height: 102%; layout-grid-mode: line"><font size="3">rất bại 
hoại, chắc phải sau thời Thạch Triệu và Diêu Tần cực lực cổ xúy phong trào, mới 
có hiện tượng đ</font></span></font><span lang="ZH-CN" style="line-height: 102%; font-family: Times New Roman; layout-grid-mode: line"><font size="3">ó</font></span></i><span style="line-height: 102%; layout-grid-mode: line"><font size="3">”.</font></span></font></p>
<p class="MsoBodyText" style="text-indent: 1.0cm; margin-left:0.25cm; margin-right:0.25cm">
<span style="line-height: 102%; layout-grid-mode: line">
<font face="Times New Roman" size="3">
Chu Thúc Ca</font></span><span style="font-size: 11.5pt; line-height: 102%; layout-grid-mode: line"><font face="CN-Times"><a name="_ftnref13" title href="#_ftn13"><span class="MsoFootnoteReference"><span style="layout-grid-mode: line"><font face="Times New Roman" size="3" color="#000000">[13]</font></span></span></a></font></span><span style="line-height: 102%; layout-grid-mode: line"><font face="Times New Roman" size="3"> 
trong <i>Lương Nhiệm công Mâu Tử biện ngụy chi thương xác </i>đã “<i>thương xác</i>” 
lại kết luận của Lương Khải Siêu và vạch ra khả năng <i>Lý hoặc luận</i> không 
phải là tác phẩm ngụy tạo và càng không phải là tác phẩm “ngụy tạo của người đời 
Đông Tấn Lưu Tống” bằng cách phân tích những dữ kiện nêu lên trong tự truyện của 
Mâu Tử ở <i>Lý hoặc luận</i>.</font></span></p>
<p class="MsoBodyText" style="text-indent: 1.0cm; margin-left:0.25cm; margin-right:0.25cm">
<font face="Times New Roman" size="3">
<span style="line-height: 102%; layout-grid-mode: line">Thứ nhất, về Mâu Tử 
“bình nhân” và Mâu Tử “thái thú” Chu Thúc Ca cho câu chua “Thương Ngô thái thú 
Mâu Tử Bác truyện” có nghĩa là “truyện Mâu Tử Bác do thái thú Thương Ngô viết”. 
Do thế, không còn vấn đề nữa. Thứ hai, về nội dung <i>Lý hoặc luận</i> bàn đến 
gíáo lý mọi rợ, thì không nhất thiết chứng tỏ nó phải ra đời sau <i>Di hạ luận</i>. 
Thứ ba, văn từ của <i>Lý hoặc luận</i>, tuy có người cho tầm thường, nhưng một 
số khác lại khen là thuộc loại văn từ điển nhã của đời Hán. Thứ tư, về lý do 
“người Hán không làm sa môn”, Chu Thúc Ca cho lời tâu của Vương Độ không đủ làm 
bằng, vì có Nghiêm Phật Điều xuất gia làm sa môn và Trức Dung dựng chùa “há có 
chùa mà không có thầy”.</span></font></p>
<p class="MsoBodyText" style="text-indent: 1.0cm; margin-left:0.25cm; margin-right:0.25cm">
<span style="line-height: 102%; layout-grid-mode: line">
<font face="Times New Roman" size="3">
&nbsp;Fukui</font></span><span style="font-size: 11.5pt; line-height: 102%; layout-grid-mode: line"><font face="CN-Times"><a name="_ftnref14" title href="#_ftn14"><span class="MsoFootnoteReference"><span style="layout-grid-mode: line"><font face="Times New Roman" size="3" color="#000000">[14]</font></span></span></a></font></span><span style="line-height: 102%; layout-grid-mode: line"><font face="Times New Roman" size="3"> 
còn đưa thêm 5 lý do nữa để phản bác thuyết ngụy tạo thời Đông Tấn Lưu Tống này, 
ngoài những lý do ông đã nêu ra để phê phán quan điểm của Tokiwa Daijò dưới đây. 
Thứ nhất, Mâu Tử còn khu biệt giữa Lão Tử và thần tiên, trong khi vào thời Tấn 
Tống một sự kết hợp đã xảy ra, cuối cùng dẫn đến thuyết Lão Tử hóa hồ, do Vương 
Phù truyền bá thời Tấn Huệ đế. Thứ hai, những câu hỏi và trả lời trong <i>Mâu Tử</i> 
còn ngây thơ, mà cụ thể là câu hỏi về đức Phật, về việc “<i>sa môn có đạo hay, 
sao không ngồi mà làm, lại còn bàn luận phải trái, thẳng cong</i>” ở thiên 1 và 
22. Vào thời Tấn Tống, sự tích đức Phật biết khá rõ ràng với các kinh <i>Tu hành 
bản khởi kinh</i>,<i> Trung bản khởi kinh, Thụy ứng bản khởi kinh, Phổ diệu kinh
</i>v.v... và không thiếu những nhà tu Phật giáo nổi tiếng như Đạo An, Huệ Viễn 
v.v... Thứ ba, thiên 29 của <i>Mâu Tử</i> đề cập đến “Thần thơ bách thất thập 
quyển”. “Thần thư” đây là “<i>Thái bình kinh, mà vào thời Tấn Tống chỉ còn 50 
quyển lưu hành</i>”. Thứ tư, việc Mâu Tử tổ chức <i>Lý hoặc luận</i> theo “37 
thiên của Đạo kinh họ Lão&quot; không thể xảy ra vào thời Tấn Tống, như Tôn Di Nhượng 
trong <i>Mâu Tử Lý hoặc luận thư hậu </i>của <i>Sứu cảo thuật lâm</i> 6 đã nhận 
thấy. Và cuối cùng, thiên 21 của <i>Lý hoặc luận</i> nói về truyền thuyết cầu 
pháp của Hán Minh đế, mà Maspéro nghiên cứu, không thể xuất hiện vào thời Tấn 
Tống, vì nó khá xưa. Tóm lại, quan điểm ngụy tác thời Tấn Tống của Mâu Tử khó có 
thể đứng vững.&nbsp;</font></span></p>
<h5 style="margin:0 0.25cm; line-height: 150%; ">&nbsp;</h4>
<h5 style="margin:0 0.25cm; line-height: 150%; "><font face="Times New Roman">
<span style="line-height: 102%">
<font size="3"><a name="_p10412b"></a>b. Quan điểm của Tokiwa Daijò &nbsp;</font></span></font></h4>
<p class="MsoBodyText" style="text-indent: 1.0cm; margin-left:0.25cm; margin-right:0.25cm">
<span style="line-height: 102%; layout-grid-mode: line">
<font face="Times New Roman" size="3">
Giống như Hồ Nguyên Thụy, Lương Khải Siêu chỉ giả thuyết <i>Lý hoặc luận</i> là 
ngụy tác của người thời Đông Tấn Lưu Tống, nhưng không chỉ ra được ai đã thực 
hiện việc ngụy tác. Năm 1910, trong một nghiên cứu về truyền thuyết du nhập Phật 
giáo vào Trung Quốc dưới thời Hán Minh đế, Tokiwa</font></span><span style="font-size: 11.5pt; line-height: 102%; layout-grid-mode: line"><font face="CN-Times"><a name="_ftnref15" title href="#_ftn15"><span class="MsoFootnoteReference"><span style="layout-grid-mode: line"><font face="Times New Roman" size="3" color="#000000">[15]</font></span></span></a></font></span><span style="line-height: 102%; layout-grid-mode: line"><font face="Times New Roman" size="3">, 
đã không những đồng ý với giả thuyết ngụy tác đời Lưu Tống, mà còn tìm được tên 
người thực hiện việc ngụy tác đ</font></span><font face="CN-Times"><span lang="ZH-CN" style="line-height: 102%; font-family: Times New Roman; layout-grid-mode: line"><font size="3">ó</font></span><font face="Times New Roman" size="3"><span style="line-height: 102%; layout-grid-mode: line">, 
đấy là Huệ Thông chùa Trị Thành. Chứng cớ để đi tới kết luận ấy là sự nhất trí 
của một số câu và chữ trong Mâu Tử <i>Lý hoặc luận</i> với <i>Bác di hạ luận </i>
của Huệ Thông. Mà cụ thể là câu “Mâu Tử viết khinh vũ tại cao” của thiên 35 nhất 
trí với “thí nhược khinh vũ tại cao” của <i>Bác di hạ luận</i>, câu “<i>Mâu Tử 
viết chỉ nam vi bắc</i>...” của thiên 36 với “<i>Ngạn viết chỉ nam vi bắc</i>” 
của <i>Bác hạ di luận</i>. Sự nhất trí này không thể là ngẫu nhiên, mà phải có 
lý do, và lý do đ</span></font><span lang="ZH-CN" style="line-height: 102%; font-family: Times New Roman; layout-grid-mode: line"><font size="3">ó</font></span><font face="Times New Roman"><span lang="ZH-CN" style="line-height: 102%; layout-grid-mode: line"><font size="3">
</font>
</span>
<span style="line-height: 102%; layout-grid-mode: line"><font size="3">là <i>
Mâu Tử</i> <i>Lý hoặc luận</i> phải do cùng một tác giả với <i>Bác di hạ luận
</i>viết. Vì thế, <i>Lý hoặc luận</i> là do Huệ Thông viết, rồi gắn tên Mâu Tử 
vào.</font></span></font></font></p>
<p class="MsoBodyText" style="text-indent: 1.0cm; margin-left:0.25cm; margin-right:0.25cm">
<span style="line-height: 102%; layout-grid-mode: line">
<font face="Times New Roman" size="3">
Fukui Kojun đã mạnh mẽ phê phán kết luận vội vã vừa nêu trên của Tokiwa</font></span><span style="font-size: 11.5pt; line-height: 102%; layout-grid-mode: line"><font face="CN-Times"><a name="_ftnref16" title href="#_ftn16"><span class="MsoFootnoteReference"><span style="layout-grid-mode: line"><font face="Times New Roman" size="3" color="#000000">[16]</font></span></span></a></font></span><span style="line-height: 102%; layout-grid-mode: line"><font face="Times New Roman" size="3">. 
Ông đưa ra một số chứng cứ. Thứ nhất, việc “nhất trí câu chữ” giữa tác giả này 
với tác giả khác không phải là hiếm thấy trong lịch sử văn học Trung Quốc. Cụ 
thể là Hịch ma văn của Thích Trí Tịnh trong <i>Hoằng Minh tập</i> 14 và Hịch ma 
văn của Thích Đạo An thời Bắc Chu trong Quảng <i>Hoằng Minh tập</i> 29, Chính 
nhị giáo luận của Minh Tăng Chiếu trong <i>Hoằng Minh tập</i> 6 và Nhị giáo luận 
của Thích Đạo An trong Quảng <i>Hoằng Minh tập</i> 8 là những thí dụ. Rồi sự 
nhất trí của một số văn cú của bài Hậu tự trong <i>Hoằng Minh tập</i> 14 của 
Tăng Hựu với <i>Minh Phật luận </i>của Tôn Bính cũng trong <i>Hoằng Minh tập</i> 
2 là thí dụ thứ 3. Ngoài ra, <i>Chiết nghi luận</i> của Diệu Minh tử Tử Thành 
đời Nguyên có nhiều đoạn văn cú hoàn toàn giống với Mâu Tử <i>Lý hoặc luận</i>, 
như đoạn Tự vấn đệ nhất hoàn toàn đồng dạng với tự truyện của <i>Lý hoặc luận</i>, 
đoạn Thánh sanh đệ nhị nhất trí với điều 2, đoạn Vấn Phật đệ tam tương đương với 
điều 2, 3 và 4, đoạn Dụ cử đệ tứ với điều 5 và 6, đoạn Tôn sư đệ ngũ với điều 7, 
đoạn Thông tướng đệ lục với điều 8, đoạn Hiếu luận đệ thất với điều 9 v.v... Tất 
cả sự nhất trí vừa nêu không thể dẫn ta đến kết luận là Mâu Tử <i>Lý hoặc luận</i> 
là do Tử Thành viết được. Cho nên, không thể dựa vào sự tương tự văn cú giữa <i>
Lý hoặc luận</i> và <i>Bác di hạ luận </i>để kết luận <i>Lý hoặc luận</i> là do 
Huệ Thông viết.</font></span></p>
<p class="MsoBodyText" style="text-indent: 1.0cm; margin-left:0.25cm; margin-right:0.25cm">
<font face="Times New Roman" size="3">
<span style="line-height: 102%; layout-grid-mode: line">Thứ hai, Lục Trừng (425 
- 494), mà tiểu truyện có trong <i>Nam Tề thư</i> 39 và <i>
Nam sử</i> 48, nổi tiếng là một tay “thuở nhỏ hiếu học, bác lãm, không gì mà 
không biết... đời gọi là thạc học”. Tính chất thạc học là có thử thách. Truyện 
Trừng ghi lại trong trường hợp “<i>Vương Liễm tự cho mình học rộng biết nhiều, 
đọc sách hơn Trừng... Liễm tập hợp học sĩ Hà Hiến v.v... chủ yếu để tự thương 
xác. Trừng đứng hầu, Liễm nói xong, Trừng sau đ</i></span></font><i><font face="CN-Times" size="3"><span lang="ZH-CN" style="line-height: 102%; font-family: Times New Roman; layout-grid-mode: line">ó</span></font><font face="Times New Roman" size="3"><span style="line-height: 102%; layout-grid-mode: line"> 
(vạch ra) mấy trăm ngàn điều thiếu sót, mà Liễm chưa thấy, do thế thán phục</span></font></i><font face="Times New Roman" size="3"><span style="line-height: 102%; layout-grid-mode: line">”. 
Vương Liễm được thời bấy giờ gọi là danh sĩ &quot;đốc học&quot;, tác giả của bộ <i>Thất 
chí</i> 40 quyển (Tùy chí nói là 70 quyển) và <i>Nguyên huy tứ bộ thư mục </i>4 
quyển nổi tiếng. Thêm vào đ</span></font><font face="CN-Times"><span lang="ZH-CN" style="line-height: 102%; font-family: Times New Roman; layout-grid-mode: line"><font size="3">ó</font></span><font face="Times New Roman" size="3"><span style="line-height: 102%; layout-grid-mode: line">, 
Lục Trừng còn bàn đến vấn đề ngụy tác của bản chú thích <i>Hiếu kinh </i>tương 
truyền do Trịnh Huyền viết với Vương Liễm. Không những thế, “nhà Trừng có nhiều 
sách vở mà người ta ít thấy”, nên Liễm đã gọi là &quot;bếp sách của ông Lục&quot; (Lục 
công thư trù). Hồ Nguyên Thụy trong mục <i>Hoa dương bác nghị </i>của <i>Thiếu 
thất sơn phòng bút tòng </i>38, trong hơn 10 người được xếp là &quot;từ xưa bác học 
mà giỏi văn từ&quot;, ngoài Tả Khưu Minh, Tư Mã Thiên, Hàn Dũ, còn kể tới Lục Trừng 
và Lý Thiện v.v... Cho nên, ngụy thơ, ngụy tác không thể qua mắt Lục Trừng một 
cách dễ dàng, và còn khó khăn hơn, khi ngụy tác ấy lại của một người đồng thời 
với Lục Trừng, và Trừng có quen biết chút ít. Đ</span></font><span lang="ZH-CN" style="line-height: 102%; font-family: Times New Roman; layout-grid-mode: line"><font size="3">ó</font></span><font face="Times New Roman"><span lang="ZH-CN" style="line-height: 102%; layout-grid-mode: line"><font size="3">
</font>
</span>
<span style="line-height: 102%; layout-grid-mode: line"><font size="3">là Huệ 
Thông.</font></span></font></font></p>
<p class="MsoBodyText" style="text-indent: 1.0cm; margin-left:0.25cm; margin-right:0.25cm">
<font face="Times New Roman" size="3">
<span style="line-height: 102%; layout-grid-mode: line">
Truyện Huệ Thông trong <i>Cao tăng truyện </i>7 ĐTK 2059 tờ 374c28 - 375a8 viết: 
“<i>Thích Huệ Thông, họ Lưu, người nước Bái, nhỏ mà thần tình sảng phát, tuấn 
khí hư huyền, ở chùa Trị thành, mỗi lần lên giảng, thì xe lọng đầy đường, Từ 
Trạm Chi đất Đông hải và Viên Xán đất Trần quận kính trọng bằng lễ sư hữu. Hiếu 
Vũ hoàng đế ban nhiều ân sủng, sai làm bạn với 2 vương Hải lăng và Tiểu kiến 
bình, Viên </i>Xán<i> viết Đề nhan luận trình Thông. Thông vặn hỏi tới lui, viết 
thành văn lưu hành ở đời. Lại viết Sớ nghĩa cho kinh Đại phẩm, Thắng man, Tạp 
tâm a tì đ</i></span></font><i><font face="CN-Times" size="3"><span lang="ZH-CN" style="line-height: 102%; font-family: Times New Roman; layout-grid-mode: line">à</span></font><font face="Times New Roman" size="3"><span style="line-height: 102%; layout-grid-mode: line">m 
cùng Bác di hạ luận, Hiển chứng luận, Pháp tính luận và Hào tượng ký đều truyền 
ở đời. Trong khoảng Thăng Minh đời Tống thì mất, thọ 63 tuổi</span></font></i><font face="Times New Roman" size="3"><span style="line-height: 102%; layout-grid-mode: line">”.</span></font></p>
<p class="MsoBodyText" style="text-indent: 1.0cm; margin-left:0.25cm; margin-right:0.25cm">
<font face="Times New Roman" size="3">
<span style="line-height: 102%; layout-grid-mode: line">Căn cứ sự nghiệp trước 
tác và quan hệ xã hội, Huệ Thông như thế là một nhân vật tầm cỡ của Phật giáo 
Kiến Nghiệp. Cho nên không dễ dàng viết một tác phẩm, rồi gắn tên cho người 
khác. Và điều này thực khó mà thực hiện ở chùa Trị Thành, vì đây là nơi của Tăng 
chu Tăng Cẩn, vừa là nơi của Tăng Nhã, một người bạn thâm giao của Lục Trừng, 
như <i>Cao tăng truyện </i>7 ĐTK 2059 tờ 373c6 - 4a5 và <i>Tục</i>
<i>Cao tăng truyện </i>5 ĐTK 2060 đã ghi.</span></font></p>
<p class="MsoBodyText" style="text-indent: 1.0cm; margin-left:0.25cm; margin-right:0.25cm">
<font face="Times New Roman" size="3">
<span style="line-height: 102%; layout-grid-mode: line">Thêm vào đ</span></font><font face="CN-Times" size="3"><span lang="ZH-CN" style="line-height: 102%; font-family: Times New Roman; layout-grid-mode: line">ó</span></font><font face="Times New Roman" size="3"><span style="line-height: 102%; layout-grid-mode: line">, 
theo <i>Phật tổ thông kỷ </i>thì năm Thái Thỉ thứ 3 (467), Cố Hoan viết <i>Di hạ 
luận</i>, nên sớm lắm thì năm sau, tức năm 468 Huệ Thông mới viết <i>Bác</i> <i>
Di hạ luận</i>. Trong khi đ</span></font><font face="CN-Times"><span lang="ZH-CN" style="line-height: 102%; font-family: Times New Roman; layout-grid-mode: line"><font size="3">ó</font></span><font face="Times New Roman" size="3"><span style="line-height: 102%; layout-grid-mode: line">, 
Lục Trừng lại viết <i>Pháp luận</i> vào giữa những năm 465-469, nghĩa là trong 
khoảng ông giữ chức trung thơ thị lang hay gọi tắt là trung thơ lang, như <i>
Xuất Tam tạng ký tập </i>hiện có. Vì thế, Huệ Thông có viết <i>Lý hoặc luận</i> 
thì cũng phải viết trước khoảng năm 465. Nhưng Lục Trừng không phải là một người 
không biết đến vấn đề văn bản học, mà cụ thể việc ông bàn vấn đề ngụy tác của 
bản chú thích <i>Hiếu kinh </i>tương truyền của Trịnh Huyền là một thí dụ. Hơn 
nữa, Huệ Thông có những quan hệ xã hội rộng rãi, nên khó cho phép ông viết tác 
phẩm rồi gắn tên cho một người khác, mà các &quot;thạc học&quot; và &quot;đốc học&quot; đương thời 
không biết. Tấm gương Lôi Thứ Tôn đang còn đ</span></font><span lang="ZH-CN" style="line-height: 102%; font-family: Times New Roman; layout-grid-mode: line"><font size="3">ó</font></span><font face="Times New Roman" size="3"><span style="line-height: 102%; layout-grid-mode: line">.
<i>Cao tăng truyện </i>6 ĐTK 2059 tờ 361a25 - 27 kể truyện Tôn học Tang phục 
kinh với Huệ Viễn, sau viết nghĩa sớ, đề tên tác giả là Lôi Thứ Tôn. Tôn Bính 
chọc nói: “Xưa tôi với túc hạ cùng trước mặt Thích hòa thượng hỏi nghĩa đ</span></font><span lang="ZH-CN" style="line-height: 102%; font-family: Times New Roman; layout-grid-mode: line"><font size="3">ó</font></span><font face="Times New Roman" size="3"><span style="line-height: 102%; layout-grid-mode: line">, 
bây giờ ở đâu sách lại đề tên họ Lôi ư?” <i>Kinh tịch chí</i> của <i>Tùy thư</i> 
về kinh tịch bộ có ghi “<i>Lược chú Tang phục kinh truyện 1 quyển, Lôi Thứ Tôn 
chú</i>”. Rõ ràng, việc ghi lại lời thầy mình giảng, rồi đề tên mình vào, còn bị 
người đương thời phê phán. Huống nữa là mình viết ra, rồi gắn tên người khác 
vào.</span></font></font></p>
<p class="MsoBodyText" style="text-indent: 1.0cm; margin-left:0.25cm; margin-right:0.25cm">
<font face="Times New Roman" size="3">
<span style="line-height: 102%; layout-grid-mode: line">Nói tóm lại, thuyết Huệ 
Thông ngụy tạo <i>Lý hoặc luận</i> của Tokiwa đã tỏ ra là một kết luận vội vã và 
thiếu những chứng cớ chắc chắn, như Fukui đã phê phán, mà chúng tôi cho tóm tắt 
ở trên.&nbsp;</span></font></p>
<h5 style="margin:0 0.25cm; line-height: 150%; ">&nbsp;</h4>
<h5 style="margin:0 0.25cm; line-height: 150%; "><font face="Times New Roman">
<span style="line-height: 102%">
<font size="3"><a name="_p10412c"></a>c. Quan điểm của Matsumoto Bunzaro</font></span><b><span style="line-height: 102%; layout-grid-mode: line"><font size="3">&nbsp;</font></span></b></font></h4>
<p class="MsoBodyText" style="text-indent: 1.0cm; margin-left:0.25cm; margin-right:0.25cm">
<span style="line-height: 102%; layout-grid-mode: line">
<font face="Times New Roman" size="3">
Tiếp thu thành quả nghiên cứu của Maspéro với kết luận là <i>Lý hoặc luận</i> 
không thể xuất hiện sớm hơn niên đại kinh Thụy ứng bản khỉ, tức khoảng năm 222 - 
228, vì điều 1 kể truyện đức Phật rất gần về mặt từ với kinh ấy, và cũng không 
thể sớm hơn năm 251 khi <i>Lục độ tập kinh</i> được dịch, vì điều 15 dẫn truyện 
thái tử Tu Đại Noa, mà <i>Lục độ tập kinh</i> là bản dịch xưa nhất được biết, 
Matsumoto</font></span><span style="font-size: 11.5pt; line-height: 102%; layout-grid-mode: line"><font face="CN-Times"><a name="_ftnref17" title href="#_ftn17"><span class="MsoFootnoteReference"><span style="layout-grid-mode: line"><font face="Times New Roman" size="3" color="#000000">[17]</font></span></span></a></font></span><span style="line-height: 102%; layout-grid-mode: line"><font face="Times New Roman" size="3"> 
đưa thêm ba chứng cứ mới để khẳng định <i>Lý hoặc luận</i> ra đời trong khoảng 
20 năm từ năm Nguyên Huy thứ 2 (474) đời Tống đến năm cuối Vĩnh Minh (493) nhà 
Tề.</font></span></p>
<p class="MsoBodyText" style="text-indent: 1.0cm; margin-left:0.25cm; margin-right:0.25cm">
<font face="Times New Roman" size="3">
<span style="line-height: 102%; layout-grid-mode: line">Chứng cớ thứ nhất là <i>
Lý hoặc luận</i> điều 1 khi trình bày sự tích đức Phật, đã nói Ngài mất vào ngày 
15 tháng 2. Ngày mất này theo Matsumoto là xuất phát từ kinh Đại bát niết bàn 
của Phật giáo đại thừa, mà kinh này thì do Pháp Hiển dịch không sớm hơn năm 
Nghĩa Hy thứ 14 (418) đời Đông Tấn. Do vậy không những <i>Lý hoặc luận</i>, phải 
xuất hiện sau năm 251, mà còn phải xuất hiện sau năm 418 đời Đông Tấn.</span></font></p>
<p class="MsoBodyText" style="text-indent: 1.0cm; margin-left:0.25cm; margin-right:0.25cm">
<font face="Times New Roman" size="3">
<span style="line-height: 102%; layout-grid-mode: line">Chứng cớ thứ hai là điều 
21 của <i>Lý hoặc luận</i>, khi nói về việc Hán Minh đế sai Phó Nghị, đã ghi 
chức vụ của Nghị là thông sự xá nhân, mà chức này đến đời Đông Tấn mới đặt ra. 
Vì thế <i>Lý hoặc luận</i> phải “ra đời từ thời Đông Tấn trở về sau”.</span></font></p>
<p class="MsoBodyText" style="text-indent: 1.0cm; margin-left:0.25cm; margin-right:0.25cm">
<font face="Times New Roman" size="3">
<span style="line-height: 102%; layout-grid-mode: line">Chứng cớ thứ ba, văn cú 
của <i>Lý hoặc luận</i> có nhiều nhất trí với <i>Bác di hạ luận </i>của Huệ 
Thông, vì nó đã &quot;lén lấy&quot; (tập thủ) văn cú (giản khiết) của Huệ Thông mà &quot;phu 
diễn&quot; ra. Và vì nó &quot;lén lấy&quot; Bác <i>Di hạ luận</i>, nên phải ra đời sau tác phẩm 
ấy, tức từ những năm 474 đến 493.</span></font></p>
<p class="MsoBodyText" style="text-indent: 1.0cm; margin-left:0.25cm; margin-right:0.25cm">
<font face="Times New Roman" size="3">
<span style="line-height: 102%; layout-grid-mode: line">Phê bình 3 chứng cứ 
trên, Fukui đã vạch ra truyền thuyết về ngày nhập diệt của đức Phật vào rằm 
tháng 2 không nhất thiết là của Phật giáo đại thừa, mà còn của Phật giáo tiểu 
thừa nữa. Cụ thể là <i>Thiện kiến luật tì bà sa </i>1, một tác phẩm của nhà chú 
giải truyền thống Phật giáo tiểu thừa nổi tiếng Buddhaghosa, và được dịch ở 
Quảng Châu năm Vĩnh Minh thứ 6 (488) nhà Tề, đã ghi lại: “<i>Rạng đông ngày 15 
tháng 2, </i>(<i>đức Phật) nhập vô dư niết bàn</i>”. Và cũng không đợi đến Pháp 
Hiển, Phật giáo Trung Quốc mới biết đến ngày rằm tháng 2 là ngày đức Phật nhập 
diệt. Bạch Pháp Tổ dịch <i>Phật bát nê hoàn kinh </i>vào đời Đông Tấn, và cuối 
bản kinh này có lời ghi của tỳ kheo Khương Nhật thế này: “<i>Từ ngày Phật nhập 
niết bàn đến ngày 11 tháng 2 năm Vĩnh hưng thứ 7 là có 887 năm dư 7 tháng 11 
ngày, đến năm bính tuất cộng lại là 915 năm, đây là điều ghi lại của tỳ kheo 
Khương Nhật</i>”. Vĩnh Hưng thứ 7 là niên hiệu của Tấn Huệ đế, nhằm năm 298, và 
năm Bính Tuất là năm Hàm Hòa thứ 1 (326) của Tấn Thành đế. Vậy đức Phật nhập 
diệt vào năm 589 tdl, một niên đại hoàn toàn phù hợp với truyền thống Phật giáo 
Miến Điện, tức Phật giáo tiểu thừa. Ngày 11 vừa nêu là một ghi lộn của ngày rằm.</span></font></p>
<p class="MsoBodyText" style="text-indent: 1.0cm; margin-left:0.25cm; margin-right:0.25cm">
<font face="Times New Roman" size="3">
<span style="line-height: 102%; layout-grid-mode: line">
&nbsp;Không những thế, trước Pháp Hiển, theo <i>Khai nguyên thích giáo lục </i>có 4 
bản dịch liên hệ đến việc nhập diệt của đức Phật, đ</span></font><font face="CN-Times" size="3"><span lang="ZH-CN" style="line-height: 102%; font-family: Times New Roman; layout-grid-mode: line">ó</span></font><font face="Times New Roman" size="3"><span lang="ZH-CN" style="line-height: 102%; layout-grid-mode: line">
</span>
</font>
<span style="line-height: 102%; layout-grid-mode: line">
<font face="Times New Roman" size="3">
là 1.
<i>Hồ bát nê hoàn kinh </i>2 quyển của Chi Lâu Ca Sấm, 2.<i> Đại bát niết bàn 
kinh </i>2 quyển của An Pháp Hiền, 3. <i>Đại bát nê hoàn kinh </i>2 quyển của 
Chi Khiêm, và 4. <i>Phương đẳng bát nê hoàn kinh </i>2 quyển của Pháp Hộ. Trong 
số 4 dịch giả này, Sakaino</font></span><font face="CN-Times"><span style="font-size: 11.5pt; line-height: 102%; layout-grid-mode: line"><a name="_ftnref18" title href="#_ftn18"><span class="MsoFootnoteReference"><span style="layout-grid-mode: line"><font face="Times New Roman" size="3" color="#000000">[18]</font></span></span></a></span><span style="line-height: 102%; layout-grid-mode: line"><font face="Times New Roman" size="3"> 
cho rằng toàn bộ dịch bản của Chi Lâu Ca Sấm là liên hệ với Phật giáo đại thừa. 
Cho nên, <i>Hồ bát nê hoàn kinh </i>hẳn là một kinh bản đại thừa. Mà dù đại thừa 
hay tiểu thừa, thì truyền thuyết về ngày nhập diệt rằm tháng 2 vẫn được lưu 
hành. Do vậy, lấy ngày rằm tháng 2 làm chứng cớ để đẩy <i>Lý hoặc luận</i> xuống 
niên đại của Pháp Hiển là không có căn cứ chắc chắn.</font></span></font></p>
<p class="MsoBodyText" style="text-indent: 1.0cm; margin-left:0.25cm; margin-right:0.25cm">
<font face="Times New Roman" size="3">
<span style="line-height: 102%; layout-grid-mode: line">Tiếp đến, về chức vụ 
thông sự xá nhân, thì bản duy nhất có chức đ</span></font><font face="CN-Times" size="3"><span lang="ZH-CN" style="line-height: 102%; font-family: Times New Roman; layout-grid-mode: line">ó</span></font><font face="Times New Roman"><span lang="ZH-CN" style="line-height: 102%; layout-grid-mode: line"><font size="3">
</font>
</span>
<span style="line-height: 102%; layout-grid-mode: line"><font size="3">là <i>
Lịch đại pháp bảo ký </i>được tìm thấy tại Đôn Hoàng. Còn toàn bộ tư liệu hiện 
có về <i>Lý hoặc luận</i> từ nguyên bản trong <i>Hoằng Minh tập</i> cho đến <i>
Cao tăng truyện</i>, <i>Hán pháp bản nội truyện</i>, <i>
Lịch đại tam </i>
bảo<i> ký </i>
v.v... tất cả chỉ có chức thông nhân. <i>Tây Vức truyện </i>của <i>Hậu Hán thư</i>,
<i>Hậu Hán kỷ </i>và <i>Thích Lão chí </i>của <i>Ngụy thư </i>chỉ ghi đơn giản 
tên Phó Nghị, mà không ghi chức vụ ông. Do thế, chỉ dựa vào bản Đôn Hoàng của <i>
Lịch đại pháp bảo ký </i>để khẳng định tự nguyên thủy Phó Nghị của <i>Lý hoặc 
luận</i> có chức vụ thông sự xá nhân, rồi từ đ</font></span></font><font face="CN-Times"><span lang="ZH-CN" style="line-height: 102%; font-family: Times New Roman; layout-grid-mode: line"><font size="3">ó</font></span><font face="Times New Roman"><span lang="ZH-CN" style="line-height: 102%; layout-grid-mode: line"><font size="3">
</font>
</span>
<span style="line-height: 102%; layout-grid-mode: line"><font size="3">kết luận <i>
Lý hoặc luận</i> viết vào hay sau thời Đông Tấn là một nỗ lực vô vọng không có 
sức sống.</font></span></font></font></p>
<p class="MsoBodyText" style="text-indent: 1.0cm; margin-left:0.25cm; margin-right:0.25cm">
<font face="Times New Roman" size="3">
<span style="line-height: 102%; layout-grid-mode: line">Cuối cùng, về sự nhất 
trí văn cú giữa <i>Lý hoặc luận</i> và Bác <i>Di hạ luận</i>, thì tuy Matsumoto 
không đi đến kết luận vội vã của Tokiwa, nhưng lại nói <i>Lý hoặc luận</i> &quot;lấy 
lén&quot; (tập thủ) văn cú của Bác <i>Di hạ luận</i>, rồi &quot;phu diễn&quot; ra, nên ông cũng 
đã phạm sai lầm, như Tokiwa. Hơn nữa, nếu <i>Lý hoặc luận</i> 
xuất hiện giữa những năm 474-493, làm sao Lục Trừng viết <i>Pháp luận</i> vào 
khoảng 465-469 lại có thể ghi vào <i>Pháp luận</i>? Nói tóm lại cả 3 chứng cớ 
của Matsumoto đều tỏ ra khá èo uột, không đủ sức để chống đỡ cho kết luận <i>Lý 
hoặc luận</i> là một ngụy tác thời Tống Tề.</span></font></p>
<h5 style="margin:0 0.25cm; line-height: 150%; ">&nbsp;</h4>
<h5 style="margin:0 0.25cm; line-height: 150%; "><font face="Times New Roman" size="3">
<span style="line-height: 102%">
<a name="_p10412d"></a>d. Quan điểm của H. Maspéro, Fukui Kojun và Zũrcher</span></font></h4>
<p class="MsoBodyText" style="text-indent: 1.0cm; margin-left:0.25cm; margin-right:0.25cm">
<span style="line-height: 102%; layout-grid-mode: line">
<font face="Times New Roman" size="3">
Maspéro</font></span><span style="font-size: 11.5pt; line-height: 102%; layout-grid-mode: line"><font face="CN-Times"><a name="_ftnref19" title href="#_ftn19"><span class="MsoFootnoteReference"><span style="layout-grid-mode: line"><font face="Times New Roman" size="3" color="#000000">[19]</font></span></span></a></font></span><span style="line-height: 102%; layout-grid-mode: line"><font face="Times New Roman" size="3"> 
trong khi nghiên cứu về giấc mộng Người vàng của Hán Minh đế và việc truyền bá 
Phật giáo ở Trung Quốc đã đề cập đến lai lịch của <i>Lý hoặc luận</i> vì nó là 
tài liệu đầu tiên ghi lại truyền thuyết về giấc mộng đ</font></span><font face="CN-Times"><span lang="ZH-CN" style="line-height: 102%; font-family: Times New Roman; layout-grid-mode: line"><font size="3">ó</font></span><font face="Times New Roman" size="3"><span style="line-height: 102%; layout-grid-mode: line">. 
Khi tiến hành phân tích <i>Lý hoặc luận</i>, Maspéro phát hiện ra những chỉ dẫn 
khá lôi cuốn. Thứ nhất, điều 1 của <i>Lý hoặc luận</i> khi kể lại sự tích đức 
Phật, đã có những văn từ gần với kinh <i>Thụy ứng bản khỉ </i>do Chi Khiêm dịch 
vào khoảng những năm 222-228. Thứ hai, điều 15 của <i>Lý hoặc luận</i> có dẫn 
chứng truyện thái tử Tu Đại Noa mà truyện này hiện có trong <i>Lục độ tập kinh</i> 
do Khương Tăng Hội dịch vào năm 251. Từ hai chỉ dẫn này, Maspéro đi tới kết luận 
là <i>Lý hoặc luận</i> ra đời vào nửa cuối thế kỷ thứ III, tức năm 251 trở đi.</span></font></font></p>
<p class="MsoBodyText" style="text-indent: 1.0cm; margin-left:0.25cm; margin-right:0.25cm">
<span style="line-height: 102%; layout-grid-mode: line">
<font face="Times New Roman" size="3">
Fukui</font></span><span style="font-size: 11.5pt; line-height: 102%; layout-grid-mode: line"><font face="CN-Times"><a name="_ftnref20" title href="#_ftn20"><span class="MsoFootnoteReference"><span style="layout-grid-mode: line"><font face="Times New Roman" size="3" color="#000000">[20]</font></span></span></a></font></span><span style="line-height: 102%; layout-grid-mode: line"><font face="Times New Roman" size="3"> 
thừa nhận chỉ dẫn về truyện thái tử Tu Đại Noa có một giá trị quyết định trong 
việc xác định niên đại của <i>Lý hoặc luận</i>, tức Mâu Tử được viết ra khoảng 
trung đại nhà Ngô thời Tam quốc, tức khoảng năm Thái Nguyên thứ 1 (251) của Tôn 
Quyền. Nhưng ông tiến xa hơn Maspéro trong việc phân tích tự truyện của <i>Lý 
hoặc luận</i>, ghi nhận những gì viết trong đ</font></span><font face="CN-Times"><span lang="ZH-CN" style="line-height: 102%; font-family: Times New Roman; layout-grid-mode: line"><font size="3">ó</font></span><font face="Times New Roman"><span lang="ZH-CN" style="line-height: 102%; layout-grid-mode: line"><font size="3">
</font>
</span>
<span style="line-height: 102%; layout-grid-mode: line"><font size="3">là phản 
ảnh một nhân vật Mâu Tử được sống vào thời Hán mạt cho đến năm 251 ấy. Nghĩa là 
Mâu Tử có thể sinh năm Diên Hy thứ 8 (166) và viết <i>Lý hoặc luận</i> 
sau năm 251 ấy, lúc đã hơn 80 tuổi. Xác định năm viết <i>Lý hoặc luận</i> sau sự 
xuất hiện của truyện thái tử Tu Đại Noa như vậy là mấu chốt của vấn đề. Và chính 
ở điểm mấu chốt này, mà Fukui tỏ ra yếu nhất, bởi vì một ông già hơn 80 lại có 
thể viết một tác phẩm lý luận tương đối đanh thép, rành rọt như <i>Lý hoặc luận</i>.</font></span></font></font></p>
<p class="MsoBodyText" style="text-indent: 1.0cm; margin-left:0.25cm; margin-right:0.25cm">
<font face="Times New Roman" size="3">
<span style="line-height: 102%; layout-grid-mode: line">Không những thế, chính 
phần tự truyện của <i>Lý hoặc luận</i> nói Mâu Tử, sau khi Chu Phù nhờ đi Dự 
Chương, nhưng vì tang mẹ, nên không thể khởi hành, đã nhận định “đời nay nhiễu 
nhương, không phải là lúc hiển kỷ”. Vì thế, ông đã “dốc chí vào đạo Phật, gồm 
khảo Lão Tử năm ngàn chữ, ngậm lấy huyền diệu như rượu ngon, thưởng ngoạn năm 
kinh làm đ</span></font><font face="CN-Times" size="3"><span lang="ZH-CN" style="line-height: 102%; font-family: Times New Roman; layout-grid-mode: line">à</span></font><font face="Times New Roman" size="3"><span style="line-height: 102%; layout-grid-mode: line">n 
sáo. Bọn thế tục cho ông bỏ năm kinh mà theo đạo khác... Bèn lấy bút mực, lược 
dẫn lời lẽ của thánh hiền để chứng giải, đặt tên là <i>Mâu Tử lý hoặc</i>. Như 
vậy, rõ ràng Mâu Tử không thể viết <i>Lý hoặc luận</i> vào lúc đã già, chứ khoan 
nói chi tới lúc đã hơn 80 tuổi, như Fukui đã đề nghị.</span></font></p>
<p class="MsoBodyText" style="text-indent: 1.0cm; margin-left:0.25cm; margin-right:0.25cm">
<font face="Times New Roman" size="3">
<span style="line-height: 102%; layout-grid-mode: line">Có lẽ vì thấy nhược điểm 
đ</span></font><font face="CN-Times" size="3"><span lang="ZH-CN" style="line-height: 102%; font-family: Times New Roman; layout-grid-mode: line">ó</span></font><span style="line-height: 102%; layout-grid-mode: line"><font face="Times New Roman" size="3">, 
nên Maspéro đã phớt lờ không bàn đến tự truyện của Mâu Tử và chỉ kết luận nó 
phải viết sau khi truyện thái tử Tu Đại Noa ra đời, tức sau năm 251, một kết 
luận, mà hơn 60 năm sau lúc phỏng dịch <i>Hán Ngụy lưỡng Tấn Nam bắc triều Phật 
giáo sử </i>của Thang Dụng Đồng ra tiếng Anh, Zũrcher chỉ biết lặp lại</font></span><font face="CN-Times"><span style="font-size: 11.5pt; line-height: 102%; layout-grid-mode: line"><a name="_ftnref21" title href="#_ftn21"><span class="MsoFootnoteReference"><span style="layout-grid-mode: line"><font face="Times New Roman" size="3" color="#000000">[21]</font></span></span></a></span><span style="line-height: 102%; layout-grid-mode: line"><font face="Times New Roman" size="3">.
</font>
</span></font></p>
<p class="MsoBodyText" style="text-indent: 1.0cm; margin-left:0.25cm; margin-right:0.25cm">
<font face="Times New Roman" size="3">
<span style="line-height: 102%; layout-grid-mode: line">Sự xung khắc giữa phần 
tự truyện và nội dung của <i>Lý hoặc luận</i> chính đã tạo nên điểm khó khăn, mà 
đã dẫn một số nhà nghiên cứu từ Hồ Nguyên Thụy, Lương Khải Siêu cho đến Tokiwa 
và Matsumoto đi tới kết luận <i>Lý hoặc luận</i> là một ngụy tác của người này 
hay người khác, thời này hay thời khác. Cũng chính điểm khó khăn đ</span></font><font face="CN-Times" size="3"><span lang="ZH-CN" style="line-height: 102%; font-family: Times New Roman; layout-grid-mode: line">ó</span></font><font face="Times New Roman"><span lang="ZH-CN" style="line-height: 102%; layout-grid-mode: line"><font size="3">
</font>
</span>
<span style="line-height: 102%; layout-grid-mode: line"><font size="3">đã làm 
cho những kết luận đầy khởi sắc và sáng tạo của <i>Phật tổ thống kỷ </i>35 cho 
đến Pelliot, Hồ Thích, Chu Thúc Ca, Dư Gia Tích và Fukui chưa có được sức thuyết 
phục của chúng. Phải giải quyết sự xung khắc đ</font></span></font><font face="CN-Times"><span lang="ZH-CN" style="line-height: 102%; font-family: Times New Roman; layout-grid-mode: line"><font size="3">ó</font></span><font face="Times New Roman"><span lang="ZH-CN" style="line-height: 102%; layout-grid-mode: line"><font size="3">
</font>
</span>
<span style="line-height: 102%; layout-grid-mode: line"><font size="3">một cách 
dứt khoát, thì kết luận về niên đại <i>Lý hoặc luận</i> và con người Mâu Tử mới 
được chấp nhận.&nbsp;</font></span></font></font></p>
<h5 style="margin:0 0.25cm; line-height: 150%; ">&nbsp;</h4>
<h5 style="margin:0 0.25cm; line-height: 1�