<html>

<!-- #BeginTemplate "tt3.dwt" -->

<head>
<meta http-equiv="Content-Type" content="text/html; charset=unicode">
<meta name="description" content="Văn học Phật giáo Việt nam">
<meta name="author" content="Lê Mạnh Thát">
<meta name="keywords" content="Văn học, Văn học Phật giáo, Văn học Phật giáo Việt nam, VHPGVN, VHPG">
<!-- #BeginEditable "doctitle" -->
<title>Vấn đề truyền bản</title>
<!-- #EndEditable -->
<style>
<!--
h1
	{margin-bottom:0cm;
	margin-bottom:18pt;
	text-align:center;
	page-break-after:avoid;
	font-size:16 pt;
	font-family:"CN-Times";
	layout-grid-mode:line;
	text-transform:uppercase; color:#FF0000; font-weight:bold}
h4           { text-align: center; line-height: 150%; font-family: CN-Times; color: #000080; 
               font-size: 12pt; font-weight: bold; margin-top: 10 pt; 
               margin-bottom: 6 pt }
h2           { font-family: CN-Times; font-size: 14pt; color: #800000; text-transform: 
               uppercase; font-weight: bold; word-spacing: 0; text-align: 
               justify; margin-left: 0.25 cm; margin-right: 0.25 cm; 
               margin-top: 20pt; margin-bottom: 10pt }
h3           { text-align: justify; line-height: 100%; font-family: CN-Times; font-size: 12pt; 
               color: #000080; font-weight: bold; margin-left: 0.25cm; 
               margin-right: 0.25cm; margin-top: 10 pt; margin-bottom: 6 pt }
.MsoBodyTextIndext { word-spacing: 0; line-height: 150%; text-align: justify; color: #0000FF; 
               font-size: 12pt; font-family: CN-Times; font-style: italic; 
               margin-left: 3 cm; margin-right: 0; margin-top: 0; 
               margin-bottom: 0 }
.MsoFootnoteText
	{margin-bottom:0 cm;
	font-size:10.0pt;
	font-family:"CN-Times";
	margin-left:0.25 cm; margin-right:0.25 cm; margin-top:0cm; color:#000000; line-height:150%; text-align:justify}
 .MsoBodyText
	{mso-style-parent:"";
	margin:0 0.25 cm; text-align:justify;
	font-size:12.0pt;
	font-family:"CN-Times";
	line-height:150%; text-indent:1cm; color:#0000FF; word-spacing:0; }
A:link{background:none;color:blue;text-decoration:none}
A:visited{background:none;color:brown;text-decoration:none}
A:hover{background:none;color:red;text-decoration:none}
A:active{background:none;color:black;text-decoration:none}

-->
</style>
<style fprolloverstyle>A:hover {color: #FF0000}
</style>
</head>

<body topmargin="0" leftmargin="0" marginwidth="800" background="../../images/bg3.GIF" link="#000080" vlink="#800000" alink="#FF0000">

			<div align="center">

			<table border="1" cellpadding="0" cellspacing="0" style="border-collapse: collapse" bordercolor="#C0C0C0" width="800" id="table5" height="126">
				<tr>
					<td width="8" height="26" background="../../images/title.gif">
					<div align="center">
						<table border="0" style="border-collapse: collapse" width="800" cellpadding="0" id="table6">
							<tr>
								<td align="center" width="160">
								<font face="Microsoft Sans Serif" style="font-size: 9pt">
								<a href="../../nghienc/nghienc.htm">
								<span style="text-decoration: none">Nghiên c&#7913;u</span></a></font></td>
								<td align="center" width="160">
								<font face="Microsoft Sans Serif" style="font-size: 9pt">
								<a href="../../dichtht/dichtht.htm">
								<span style="text-decoration: none">D&#7883;ch thu&#7853;t</span></a></font></td>
								<td align="center" width="160">
								<font face="Microsoft Sans Serif" style="font-size: 9pt">
								<a href="../../vanhoc/vanhoc.htm">
								<span style="text-decoration: none">V&#259;n h&#7885;c</span></a></font></td>
								<td align="center" width="160">
								<font face="Microsoft Sans Serif" style="font-size: 9pt">
								<span style="text-decoration: none">
								<a href="../../pgvn/pqvn.htm">
								<span style="text-decoration: none">Ph&#7853;t giáo 
								Vi&#7879;t nam</span></a></span></font></td>
								<td align="center" width="160">
								<font face="Microsoft Sans Serif" style="font-size: 9pt">
								<a href="../../index.html">
								<span style="text-decoration: none">Trang ch&#7911;</span></a></font></td>
							</tr>
						</table>
					</div>
					</td>
				</tr>
				<tr>
					<td width="800" height="50" bgcolor="#C0C0C0">
					<h1 align="center" style="margin-top: 0; margin-bottom: 0; line-height:150%"><b>
					<font size="4" color="#0000FF" face="Times New Roman">
					<span style="text-decoration: none">
					<font color="#800000"><a href="ttvhpg3.htm">T&#7892;NG T&#7852;P V&#258;N H&#7884;C PH&#7852;T GIÁO</a></font></span></font><a href="ttvhpg3.htm"><font color="#800000" face="Times New Roman"> [ 
					3 ]</font></a></b></h1>
<p class=".MsoBodyText" align="center" style="margin-right: 0.25cm; margin-top: 0; line-height:150%; margin-bottom:0">
<b>
<font face="Times New Roman">LÊ M&#7840;NH THÁT</font></b></p>
					<p class=".MsoBodyText" align="center" style="margin-right: 0.25cm; margin-top: 0; line-height:150%; margin-bottom:0">
<b>
<font face="Times New Roman" color="#800000">
<span style="text-decoration: none"><a href="../ttvh1/ttvhpg1.htm"><font color="#800000">[ 1 ]</font></a></span>&nbsp;&nbsp;<a href="../ttvh2/ttvhpg2.htm">
<font color="#800000"><span style="text-decoration: none">
[ 2 ]</span></font></a></font></b></p>
					<p style="margin-top: 0; margin-bottom: 0"></td>
				</tr>
				<tr>
					<td width="800" height="60" bgcolor="#FFFFFF">

<div style="mso-element:footnote-list">
	<div style="mso-element:footnote" id="ftn47">
<p align="center" style="text-align:center;margin-top:0; margin-bottom:0">
&nbsp;</p>
<!-- #BeginEditable "body" -->

<h2 style="margin: 0 0.25cm">
<span lang="EN-US" style="font-family: Times New Roman"><font size="3">
<a name="_ttvhpg301_1"></a>I.&nbsp; 
VẤN ĐỀ TRUYỀN BẢN 
</font> </span>
</h2>
<p class="MsoHeading9" style="margin:0 0.25cm; text-indent: 1.0cm; ">
<span lang="EN-US" style="font-family: Times New Roman; letter-spacing: 0pt">
&nbsp;</span></p>
<p class="MsoBodyText" style="text-indent: 1.0cm; margin-left: 0.25cm; margin-right: 0.25cm"><span lang="EN-US"><font size="3" face="Times New Roman">Mặc dù trước đây có sự 
nghiên cứu và giới thiệu của Trần Văn Giáp và Gaspardone, vấn đề truyền bản của <i>
Thiền uyển tập anh </i>vẫn chưa được khảo sát đầy đủ và nghiêm chỉnh đ</font></span><span lang="ZH-CN" style="font-family: Times New Roman"><font size="3">ú</font></span><span lang="EN-US"><font size="3" face="Times New Roman">ng 
mức. Cứ vào những nghiên cứu của họ, ta không biết một tí gì về tình trạng 
truyền bản của nó trước bản in năm 1715 cũng như sau đ</font></span><span lang="ZH-CN" style="font-family: Times New Roman"><font size="3">ó</font></span><font size="3" face="Times New Roman"><span lang="EN-US">. 
Chúng ta&nbsp; cũng sẽ không hiểu nổi những cái mà Gaspardone</span></font><span lang="EN-US" style="font-size: 11.5pt"><a name="_ftnref1" title href="#_ftn1"><span class="MsoFootnoteReference"><span lang="EN-US" style="font-family: Times New Roman"><font size="3">[1]</font></span></span></a></span><font size="3" face="Times New Roman"><span lang="EN-US"> 
gọi là “bất bình thường” (anomalie) của bản in năm 1715. Và thực sự, như Trần 
Văn Giáp</span></font><span lang="EN-US" style="font-size: 11.5pt"><a name="_ftnref2" title href="#_ftn2"><span class="MsoFootnoteReference"><span lang="EN-US" style="font-family: Times New Roman"><font size="3">[2]</font></span></span></a><font size="3" face="Times New Roman"><span lang="EN-US"> 
đã nêu lên, Phan Huy Chú trong <i>Văn tịch chí </i>của ông đã nói <i>Thiền uyển 
tập anh </i>có đến 6 quyển, chứ không phải một hay hai quyển, mà ta hiện thấy 
trong các truyền bản đang còn. Truyền bản <i>Thiền uyển tập anh </i>6 quyển đ</span></font></span><span lang="ZH-CN" style="font-family: Times New Roman"><font size="3">ó</font></span><font face="Times New Roman"><span lang="ZH-CN"><font size="3">
</font>
</span><span lang="EN-US"><font size="3">cũng không thấy ai bàn tới. Chúng tôi 
do thế đề nghị khảo sát lại vấn đề truyền bản của bản văn đây, để xem thử nó có 
lai lịch gì và có thể cung hiến cho ta những soi sáng nào không về những truyền 
bản hiện còn, đặc biệt là nhằm kiểm soát tính đ</font></span></font><span lang="ZH-CN" style="font-family: Times New Roman"><font size="3">í</font></span><span lang="EN-US"><font size="3" face="Times New Roman">ch 
thực văn bản của những truyền bản hiện còn đấy.</font></span></p>
<p class="MsoBodyText" style="text-indent: 1.0cm; margin-left: 0.25cm; margin-right: 0.25cm"><span lang="EN-US"><font size="3" face="Times New Roman">Những gì ta có và biết 
về nó hiện nay, đều bắt đầu từ thế kỷ XVIII trở đi với bản in năm 1715 và với 
ghi chú của Lê Quí Đôn trong <i>Nghệ văn chí</i>. Lời tựa của bản in năm đ</font></span><span lang="ZH-CN" style="font-family: Times New Roman"><font size="3">ó</font></span><font face="Times New Roman"><span lang="ZH-CN"><font size="3">
</font>
</span><span lang="EN-US"><font size="3">có nói tới việc “<i>chỉnh cú để tiện in 
lại</i>” và “<i>sửa lại những thiếu mất, thêm vào những chữ rơi sót</i>”, cộng 
thêm với cái ghi chú lờ mờ của Đôn, đã làm một số người nghi ngờ giá trị truyền 
bản của bản in năm 1715. Họ nghi rằng, văn cú nó chắc đã thay đổi nhiều, không 
hoàn toàn có thể tin được. Thậm chí họ còn dựa vào một câu viết của An Thiền 
trong bài tựa cho bản in năm 1858 rằng “<i>còn ở nước ta, xưa có Thiền uyển làm 
lục, Tập anh làm tên, ghi lại các bậc cao tăng thạc đức của ba triều</i>”, và 
giải thích “ba triều” là gồm cả triều Trần nữa, để giả thiết rằng, tự nguyên ủy <i>
Thiền uyển tập anh </i>có cả một phần về những thiền sư đời Trần nhưng bị An 
Thiền tách rời ra thành một sách khác, nên những truyền bản hiện còn không thấy 
có phần đời Trần. Dĩ nhiên, đấy là một giả thiết vô căn cứ, đầy thiên ý lệch 
lạc, nhằm xóa bỏ giá trị truyền bản của bản in năm 1715, mà họ coi là có nhiều 
“bất bình thường” để được đ</font></span></font><span lang="ZH-CN" style="font-family: Times New Roman"><font size="3">á</font></span><span lang="EN-US"><font size="3" face="Times New Roman">ng 
tin. Thật ra, giá trị truyền bản của bản in đấy tỏ ra rất lớn, khi so với bản in 
năm 1858, mà người đứng in lại là An Thiền. Chúng ta do thế không cần phải bàn 
cãi dài dòng cái giả thiết đ</font></span><span lang="ZH-CN" style="font-family: Times New Roman"><font size="3">ó</font></span><font face="Times New Roman"><span lang="ZH-CN"><font size="3">
</font>
</span><span lang="EN-US"><font size="3">ở đây. Thế thì, trước bản in năm 1715, <i>
Thiền uyển tập anh </i>còn có một bản in hay truyền bản nào khác không ?</font></span></font></p>
<p class="MsoBodyText" align="center" style="text-align: center; text-indent: 1.0cm; margin-left:0.25cm; margin-right:0.25cm; line-height:100%">
<b><span lang="EN-US"><font size="3" face="Times New Roman">&nbsp;</font></span></b></p>
<h3 style="margin: 0 0.25cm"><span lang="EN-US" style="font-family: Times New Roman">
<a name="_ttvhpg301_11"></a>1. Truyền bản đời Trần:</span></h3>
<p style="margin: 0 0.25cm">&nbsp;</p>
<p class="MsoBodyText" style="text-indent: 1.0cm; margin-left: 0.25cm; margin-right: 0.25cm"><span lang="EN-US"><font size="3" face="Times New Roman">Như ta biết, <i>Thiền 
uyển tập anh
</i>ra đời vào khoảng 1337. Điều đ</font></span><span lang="ZH-CN" style="font-family: Times New Roman"><font size="3">á</font></span><span lang="EN-US"><font size="3" face="Times New Roman">ng 
chú ý là một tác phẩm khác thường được quan niệm xuất hiện vào đời Trần, đ</font></span><span lang="ZH-CN" style="font-family: Times New Roman"><font size="3">ó</font></span><font face="Times New Roman"><span lang="ZH-CN"><font size="3">
</font>
</span><font size="3"><span lang="EN-US">là <i>Lĩnh nam chích quái,
</i>mà theo lời tựa cho <i>Việt giám vịnh sử thi tập</i> của Đặng Minh Khiêm 
(1470-?)</span></font></font><span lang="EN-US" style="font-size: 11.5pt"><a name="_ftnref3" title href="#_ftn3"><span class="MsoFootnoteReference"><span lang="EN-US" style="font-family: Times New Roman"><font size="3">[3]</font></span></span></a></span><font size="3" face="Times New Roman"><span lang="EN-US">, 
thì Trần Thế Pháp là tác giả. Ngày nay, căn cứ vào hai truyền bản, một của Kiều 
Phú (1446-?) và một của Vũ Quỳnh (1452-1516), ta thấy bản của Trần Thế Pháp có 
khả năng có 22 truyện. Trong số 22 truyện này, có 4 truyện hoàn toàn thống nhất 
với 4 truyện trong <i>Thiền uyển tập anh </i>bản đời Lê hiện có. Đ</span></font><span lang="ZH-CN" style="font-family: Times New Roman"><font size="3">ó</font></span><font face="Times New Roman"><span lang="ZH-CN"><font size="3">
</font>
</span><span lang="EN-US"><font size="3">là truyện Không Lộ và Giác Hải của 
thiền phái Kiến Sơ Vô Ngôn Thông, và truyện Từ Đạo Hạnh và Minh Không của thiền 
phái Pháp Vân Tỳ Ni Đa Lưu Chi, được ghi trong 9 thủ bản hiện bảo tồn của <i>
Lĩnh nam trích quái,</i> dù văn cú có đôi chỗ xuất nhập, khi so chúng với nhau 
giữa các thủ bản hoặc với <i>Thiền uyển tập anh</i>. Sự kiện này đặt cho chúng 
ta hai câu hỏi. Thứ nhất, phải chăng <i>Lĩnh nam chích quái </i>lấy bốn truyện đ</font></span></font><span lang="ZH-CN" style="font-family: Times New Roman"><font size="3">ó</font></span><font face="Times New Roman"><span lang="ZH-CN"><font size="3">
</font>
</span><span lang="EN-US"><font size="3">từ <i>Thiền uyển tập anh </i>
hay ngược lại? Thứ hai, có khả năng nào cả <i>Thiền uyển tập anh </i>lẫn <i>Lĩnh 
nam chích quái </i>cùng lấy từ một nguồn chung?</font></span></font></p>
<p class="MsoBodyText" style="text-indent: 1.0cm; margin-left: 0.25cm; margin-right: 0.25cm"><span lang="EN-US"><font size="3" face="Times New Roman">Trả lời hai câu hỏi 
này, ta may mắn có một số dữ kiện sau. Thứ nhất, đối với truyện Không Lộ của <i>
Thiền uyển tập anh</i>, ở cuối truyện tờ 25b11 có một câu chua bằng hai hàng chữ 
nhỏ, nói rằng: “<i>Vị sư này không có năm và tuổi thọ có thể khảo được. Nay y 
vào Nam tông đồ truyền pháp thế thứ nên mô tả ra ở đây</i>” (thử Sư vô niên thọ 
khả khảo. Kim y
<i>Nam tông đồ truyền pháp thế thứ</i> cố tự vu thử). Vậy thì rõ ràng khi viết 
về Không Lộ, tác giả <i>Thiền uyển tập anh </i>đã dựa vào <i>Nam tông tự pháp</i>
<i>đồ</i> của Thường Chiếu. Một khi đã thế, thì Giác Hải chắc chắn cũng phải lấy 
từ<i> Nam tông tự pháp đồ</i> bởi vì thân phận hai người này thường gắn liền với 
nhau. Còn về truyện Từ Đạo Hạnh và Minh Không thì tác giả <i>Thiền uyển tập anh
</i>không cho ta biết đã lấy nguồn tin về họ từ đâu. Dẫu thế, nếu văn cú của hai 
truyện này thống nhất với nhau, dù có đôi chỗ xuất nhập, thì dứt khoát có khả 
năng <i>Lĩnh nam chích quái </i>đã lấy từ <i>Thiền uyển tập anh.</i> Lý do nằm ở 
chỗ <i>Thiền uyển tập anh </i>là một tập hợp tiểu sử các thiền sư theo một thế 
thứ nhất định. Cho nên rất ít có khả năng tác giả <i>Thiền uyển tập anh </i>đã 
trích dẫn nguyên vẹn những tiểu truyện này từ <i>Lĩnh nam chích quái</i>. Hơn 
nữa, <i>Lĩnh nam chích quái </i>với cái tên đầu đề “<i>chích quái”</i> thì khả 
năng trích dẫn và thu lượm các tiểu truyện từ nhiều nguồn tư liệu khác nhau là 
một sự thực. Ngoài ra, đọc bốn truyện này, văn phong của chúng tỏ ra thống nhất 
với văn phong của các truyện khác trong<i> Thiền uyển tập anh</i>. Trong khi đ</font></span><span lang="ZH-CN" style="font-family: Times New Roman"><font size="3">ó</font></span><span lang="EN-US"><font size="3" face="Times New Roman">, 
nếu so với các truyện khác của chính bản thân <i>Lĩnh nam chích quái </i>thì 
không ăn khớp lắm. Nói tóm, dù có thông qua <i>Nam</i> <i>tông tự pháp đồ</i> 
hay không, <i>Lĩnh nam chích quái </i>cũng đã chép bốn truyện trên từ <i>Thiền 
uyển tập anh</i>.</font></span></p>
<p class="MsoBodyText" style="text-indent: 1.0cm; margin-left: 0.25cm; margin-right: 0.25cm"><font face="Times New Roman">
<span lang="EN-US"><font size="3">Không những thế, truyền bản <i>
Thiền uyển tập anh </i>hiện còn, tuy in lại vào năm Vĩnh Thịnh thứ 11 (1715), đã 
giữ lại nhiều chữ húy đời Trần. Cụ thể là <i>Lý</i> 
</font> </span>
<span lang="EN-US" style="font-family: Chn FMing S5"><font size="3">§õ
</font>
</span><span lang="EN-US"><font size="3">&nbsp;đổi thành <i>Nguyễn</i>&nbsp;
</font>
</span><span lang="EN-US" style="font-family: Chn FMing S5">
<font size="3">¨¿</font></span><span lang="EN-US"><font size="3">&nbsp; (truyện 
Pháp Thuận và truyện Chân Không), <i>Diệu</i> </font> </span>
<span lang="EN-US" style="font-family: Chn FMing S5"><font size="3">§®</font></span><span lang="EN-US"><font size="3"> 
đổi thành <i>Mậu</i> </font> </span>
<span lang="EN-US" style="font-family: Chn FMing S5"><font size="3">­Z</font></span><span lang="EN-US"><font size="3"> 
(truyện Chân Không) hay <i>viết</i> (truyện Tịnh Thiền, Viên Học), <i>càn</i>
</font>
</span><span lang="EN-US" style="font-family: Chn FMing S5">
<font size="3">°®</font></span><span lang="EN-US"><font size="3"> đổi thành <i>
yết</i>
</font>
</span><span lang="EN-US" style="font-family: Chn FMing S5">
<font size="3">ªî &nbsp;</font></span><span lang="EN-US"><font size="3">hay <i>ma</i> 
</font> </span>
<span lang="EN-US" style="font-family: Chn FMing S5"><font size="3">¼¯</font></span><span lang="EN-US"><font size="3"> 
(truyện Pháp Dung) v.v…&nbsp; Ngoài ra, như sẽ thấy, một loạt các sự kiện được 
ghi lại trong <i>Thiền uyển tập anh </i>mà những bộ sử từ đời Lê sơ về sau như <i>
Đại Việt sử ký toàn thư </i>không ghi, thì lại được chép trong các quyển sử 
trước thời điểm đ</font></span></font><span lang="ZH-CN" style="font-family: Times New Roman"><font size="3">ó</font></span><span lang="EN-US"><font size="3" face="Times New Roman">, 
như <i>Đại Việt sử lược</i>. Cho nên, ta không thể nghi ngờ việc<i> Thiền uyển 
tập anh </i>ra đời sau <i>Lĩnh nam chích quái </i>được, dù truyền bản sớm nhất 
ngày nay của nó là một truyền bản đời Lê I, tức bản in 1715. Kết luận như thế 
cho phép ta xác định bốn truyện trên từ nguyên thủy đã phải xuất hiện từ đời 
Trần, nghĩa là lúc <i>Thiền uyển tập anh </i>ra đời, chứ không phải một sao chép 
về sau từ <i>Lĩnh nam trích quái</i>.</font></span></p>
<p class="MsoBodyText" style="text-indent: 1.0cm; margin-left: 0.25cm; margin-right: 0.25cm"><span lang="EN-US"><font size="3" face="Times New Roman">Thêm vào đ</font></span><span lang="ZH-CN" style="font-family: Times New Roman"><font size="3">ó</font></span><span lang="EN-US"><font size="3" face="Times New Roman">, 
có một chi tiết đ</font></span><span lang="ZH-CN" style="font-family: Times New Roman"><font size="3">á</font></span><span lang="EN-US"><font size="3" face="Times New Roman">ng 
chú ý là trong truyền bản đời Lê I, tức bản in năm 1715 và truyền bản đời Lê II, 
tức bản in sau năm 1715, cả hai bản trong truyện Từ Đạo Hạnh, <i>Thiền uyển tập 
anh </i>tờ 53b10, có để trống 7 ô sau những chữ “ngự thí trúng” và trước những 
chữ “dĩ tà thuật”. 7 ô này, căn cứ vào truyện Từ Đạo Hạnh của các truyền bản <i>
Lĩnh nam chích quái </i>hiện biết thì ta có 8 hoặc 6 chữ, đ</font></span><span lang="ZH-CN" style="font-family: Times New Roman"><font size="3">ó</font></span><font face="Times New Roman"><span lang="ZH-CN"><font size="3">
</font>
</span><span lang="EN-US"><font size="3">là “<i>bạch liên khoa, vị cơ, kỳ phụ 
vinh</i>”, hoặc “<i>bạch liên khoa, vị cơ, phụ</i>”. Điều này chứng tỏ bản đ</font></span></font><span lang="ZH-CN" style="font-family: Times New Roman"><font size="3">á</font></span><span lang="EN-US"><font size="3" face="Times New Roman">y 
dùng cho việc in lại bản đời Lê I và Lê II đã bị rách mất 7 chữ, và người hiệu 
chính hai bản in này do không biết hay không có cơ hội huy động các truyền bản 
của <i>Lĩnh nam chích quái </i>để hiệu chỉnh 7 ô chữ đ</font></span><span lang="ZH-CN" style="font-family: Times New Roman"><font size="3">ó</font></span><span lang="EN-US"><font size="3" face="Times New Roman">. 
Ngày nay, căn cứ vào 8 hay 6 chữ ấy, ta có thể hiệu chỉnh thành 7 chữ, là “<i>bạch 
liên khoa, vị cơ, kỳ phụ</i>”, và điền vào 7 ô trống với ý nghĩa trọn vẹn của 
một câu văn. Thiền sư An Thiền, khi dùng một bản gọi là <i>Cựu bản Tiêu Sơn tự
</i>làm bản đ</font></span><span lang="ZH-CN" style="font-family: Times New Roman"><font size="3">á</font></span><span lang="EN-US"><font size="3" face="Times New Roman">y 
cho việc in lại <i>Thiền uyển tập anh </i>trong bộ <i>Đại nam thiền uyển truyền 
đăng tập lục</i>, đã không biết các ô trống này nên trong <i>Thiền uyển truyền 
đăng</i> quyển thượng tờ 48a10 khắc mất các ô đ</font></span><span lang="ZH-CN" style="font-family: Times New Roman"><font size="3">ó</font></span><font face="Times New Roman"><span lang="ZH-CN"><font size="3">
</font>
</span><span lang="EN-US"><font size="3">để ta có câu “<i>ngự thí trúng, dĩ tà 
thuật</i>”. Sự kiện có 7 ô trống này của <i>Thiền uyển tập anh </i>
bản đời Lê và những chữ tương đương trong các truyền bản <i>Lĩnh nam chích quái
</i>càng chứng tỏ các truyện Từ Đạo Hạnh, Minh Không, Không Lộ và Giác Hải của
<i>Lĩnh nam chích quái </i>phải phát xuất từ các truyện trong <i>Thiền uyển tập 
anh</i>. </font> </span></font></p>
<p class="MsoBodyText" style="text-indent: 1.0cm; margin-left: 0.25cm; margin-right: 0.25cm"><span lang="EN-US"><font size="3" face="Times New Roman">Nói tóm lại, dù ngày 
nay truyền bản sớm nhất mà ta có là truyền bản đời Lê I (1715), ta vẫn có thể 
giả thiết nếu không nói là khẳng định <i>Thiền uyển tập anh </i>là một văn bản 
đời Trần được lưu hành rộng rãi, thậm chí còn được khắc in, để cho các tác giả 
như Trần Thế Pháp của <i>Lĩnh nam chích quái </i>biết tới và sử dụng. Để tiện 
việc tra cứu, chúng tôi cho sưu tập lại 4 truyện này trong bản Phụ lục I ở sau.</font></span></p>
<p class="MsoBodyText" style="text-indent: 1.0cm; margin-left:0.25cm; margin-right:0.25cm; line-height:100%"><b>
<span lang="EN-US"><font size="3" face="Times New Roman">&nbsp;</font></span></b></p>
<h3 style="margin: 0 0.25cm">
<span lang="EN-US" style="font-family: Times New Roman"><a name="_ttvhpg301_12">
</a>2. </span>
<span style="font-family: Times New Roman">Truyền bản đời Hồ</span></h3>
<p style="margin: 0 0.25cm">&nbsp;</p>
<p class="MsoBodyText" style="text-indent: 1.0cm; margin-left: 0.25cm; margin-right: 0.25cm"><span lang="EN-US" style="font-family: Times New Roman"><font size="3">Bước sang 
thế kỷ thứ XV, lúc Hồ Quý Ly lên nắm quyền, <i>Thiền uyển tập anh </i>vẫn còn 
được sử dụng rộng rãi. Khi quân Minh đánh chiếm được nước ta vào năm 1407,
<i>Thiền uyển tập anh </i>đã bị chúng thu gom và sau này được dùng một phần để 
viết <i>An nam chí nguyên</i>. Trong mục Tiên thích của <i>An nam chí nguyên</i> 
3 tờ 209-211 ta thấy ghi lại tiểu sử của 14 vị thiền sư, trong đó có 13 vị có 
tên trong <i>Thiền uyển tập anh</i>.</font></span></p>
<p class="MsoBodyText" style="text-indent: 1.0cm; margin-left: 0.25cm; margin-right: 0.25cm"><span lang="EN-US" style="font-family: Times New Roman"><font size="3">So sánh 
những ghi chú của nó về 13 vị ấy, thì trừ Thảo Đường ra, mà <i>Thiền uyển tập 
anh </i>không có truyện, số còn lại có văn cú hoàn toàn giống với một đoạn trong 
truyện của những thiền sư ấy trong <i>Thiền uyển tập anh</i>. Chẳng hạn, ta lấy 
hai vị thiền sư đầu do nó ghi làm thí dụ. Thứ nhất, về thiền sư Tịnh Giới, nó 
viết: “<i>Thiền sư Tịnh Giới là vị Sư huyện </i>Đông Quan<i>, tu hạnh đầu đà, 
cảm hóa như thần, Giao Châu có hạn, họ Lý sai sứ đi đón về, nửa đêm Sư đứng giữa 
sân, đốt hương, mưa ngọt đổ lớn. Họ Lý khen, tặng làm Thầy Mưa</i>”. Còn <i>
Thiền uyển tập anh </i>viết: “<i>Thiền sư Tịnh Giới ... người Mão hương ... tu 
hạnh đầu đà ... cảm hóa như thần ... hạ gặp hạn ... Lý Cao Tôn ... sai sứ đi đón 
về ... nửa đêm Sư đứng giữa sân đốt hương, trời bèn mưa xuống, vua rất khen 
sủng, thường gọi là Thầy Mưa</i>”.</font></span></p>
<p class="MsoBodyText" style="text-indent: 1.0cm; margin-left: 0.25cm; margin-right: 0.25cm"><font face="Times New Roman">
<span lang="EN-US"><font size="3">Thứ hai, về&nbsp; Đạo Hạnh, nó viết: “<i>Thiền 
sư Đạo Hạnh là Sư huyện Thạch Thất, thường đi khắp tòng lâm, hỏi tìm tri thức, 
khi duyên đạo đã thục, pháp lực có thêm, bèn có thể sai sử chim rừng thú nội, 
họp nhau đến phục, cầu mưa trị bệnh không gì là không không linh ứng. Nay xác 
thân đang còn</i>”. <i>Thiền uyển tập anh </i>viết</font><i><font size="3">: 
“Thiền sư Đạo Hạnh ... đi khắp tòng lâm, hỏi tìm ấn chứng ... từ đ</font></i></span></font><i><span lang="ZH-CN" style="font-family: Times New Roman"><font size="3">ó</font></span><font face="Times New Roman"><span lang="ZH-CN"><font size="3">
</font>
</span><span lang="EN-US"><font size="3">pháp lực có thêm, duyên thiền đã thục, 
bèn có thể sai sử rắn núi thú rừng, họp nhau đến phục. Đốt ngón tay cầu mưa, chú 
bát nước trị bệnh, không gì là không ứng nghiệm tức khắc ... Đến nay xác thân 
đang còn</font></span></font></i><font face="Times New Roman"><span lang="EN-US"><font size="3">”.</font></span></font></p>
<p class="MsoBodyText" style="text-indent: 1.0cm; margin-left: 0.25cm; margin-right: 0.25cm"><font face="Times New Roman">
<span lang="EN-US"><font size="3">Qua những thí dụ như thế, ta buộc phải kết 
luận là, những ghi chú trong </font> <i>
<font size="3">An nam chí nguyên</font></i></span></font><span lang="EN-US" style="font-size: 11.5pt"><a name="_ftnref4" title href="#_ftn4"><span class="MsoFootnoteReference"><span lang="EN-US" style="font-family: Times New Roman"><font size="3">[4]</font></span></span></a></span><font size="3" face="Times New Roman"><span lang="EN-US"> 
phải trực tiếp rút ra từ <i>Thiền uyển tập anh</i>, hay nếu không đi nữa thì 
phải rút ra từ một tác phẩm đã sử dụng sách đ</span></font><span lang="ZH-CN" style="font-family: Times New Roman"><font size="3">ó</font></span><span lang="EN-US"><font size="3" face="Times New Roman">. 
Với những sự đồng nhất hầu như hoàn toàn ấy, không một kết luận nào khác có thể 
rút ra. Nhưng chính bản thân <i>An nam chí nguyên</i> 3 tờ 208 thú nhận là không 
biết đến <i>Thiền uyển tập anh </i>bởi vì nó viết: “<i>Đạo Phật của Giao Chỉ từ 
Hán đến Đường đều không thể khảo được. Từ thời Lý, Trần, danh tăng rất nhiều, 
nổi tiếng linh dị. Quốc vương đem lễ tham hỏi thuật lạ, đến nỗi có vị đã xả thân 
đi xuất gia. Quan liêu, sĩ dân thường thường cảm hóa theo. Còn đạo thần tiên thì 
cũng hiếm có, thỉnh thoảng mới thấy một hai người mà thôi. Nay thấy Cựu chí và 
Quan báo các nơi cùng lời tương truyền của các phụ lão, mỗi mỗi góp chép lại, mà 
chọn những ai dấu vết có thể chứng nghiệm được thì phụ chép vào đấy</i>”.</font></span></p>
<p class="MsoBodyText" style="text-indent: 1.0cm; margin-left: 0.25cm; margin-right: 0.25cm"><span lang="EN-US"><font size="3" face="Times New Roman">Bằng lời giáo đầu mục 
Tiên thích như vậy, <i>An nam chí nguyên</i> đã xác định nguyên lai của những 
nguồn tài liệu của mình về những vị thiền sư dẫn trên. Trong đ</font></span><span lang="ZH-CN" style="font-family: Times New Roman"><font size="3">ó</font></span><span lang="EN-US"><font size="3" face="Times New Roman">, 
ngoài loại phụ lão tương truyền ra, ta thấy có “<i>Cựu chí</i>” và “<i>Quan báo 
các xứ</i>”. Về&nbsp; <i>Cựu chí</i>, thì giữa những thứ chí do nó dẫn có <i>
Giao Chỉ thông chí, Giao Châu bát huyện ký, Các huyện châu chí, Các phủ chí </i>
và <i>Các phủ huyện khai báo tường tải chí</i>. Đấy phải là những “<i>Cựu chí</i>” 
mà nó muốn nói tới, nếu không muốn hiểu <i>Cựu chí </i>muốn chỉ một chí trong 
những tác phẩm vừa liệt. Còn về “<i>Quan báo các xứ</i>” thì đây có thể&nbsp; là 
tên một tập hồ sơ hành chính do yêu cầu điều tra tạo nên, nhưng cũng có thể 
chính tên của tập hồ sơ đ</font></span><span lang="ZH-CN" style="font-family: Times New Roman"><font size="3">ó</font></span><span lang="EN-US"><font size="3" face="Times New Roman">. 
Dầu sao chăng nữa, <i>An nam chí nguyên</i> chắc phải lấy những ghi chú về những 
vị thiền sư trên, nếu không từ chính <i>Thiền uyển tập anh</i>, thì cũng từ 
những “<i>Cựu chí</i>” vừa dẫn, và những <i>Cựu chí </i>đấy đến lượt chúng tất 
cũng phải lấy từ <i>Thiền uyển tập anh</i>, bởi vì sự đồng nhất văn cú và sự 
kiện vừa thấy tất không thể nào kết luận ngược lại được.</font></span></p>
<p class="MsoBodyText" style="text-indent: 1.0cm; margin-left: 0.25cm; margin-right: 0.25cm"><span lang="EN-US"><font size="3" face="Times New Roman">Chỉ có vấn đề là trong 
số 13 vị sư ấy, trừ Thảo Đường ra, quê quán hay trú quán của họ bị <i>An nam chí 
nguyên</i> 
thay đổi và gọi họ như&nbsp; những nhà sư của huyện này hay châu nọ, không giống 
với
<i>Thiền uyển tập anh</i>. Chúng tôi cho rằng vì <i>An nam chí nguyên</i> rút từ 
những <i>Cựu chí </i>viết dưới thời Minh chiếm đ</font></span><span lang="ZH-CN" style="font-family: Times New Roman"><font size="3">ó</font></span><span lang="EN-US"><font size="3" face="Times New Roman">ng 
nước ta, nên tên đất tên làng đã bị bọn xâm lược thay đổi, từ đ</font></span><span lang="ZH-CN" style="font-family: Times New Roman"><font size="3">ó</font></span><font face="Times New Roman"><span lang="ZH-CN"><font size="3">
</font>
</span><span lang="EN-US"><font size="3">báo cáo về những vị sư cũng bị thay đổi 
theo. Thêm vào đ</font></span></font><span lang="ZH-CN" style="font-family: Times New Roman"><font size="3">ó</font></span><span lang="EN-US"><font size="3" face="Times New Roman">, 
nếu rút ra từ những <i>Cựu chí</i>, thì những bản chí, nhất là địa chí thường 
ghi lại các nhân vật nổi tiếng của vùng liên hệ. Do thế, dù Tịnh Giới người Mão 
hương, Ngung Giang, <i>An nam chí nguyên</i> đã nói là: “Sư huyện Đông Quan”, 
bởi vì Giới đã nổi tiếng về việc cầu mưa ở tại Thăng Long. Giới Không cũng vậy. 
Dù Tịnh Không là người Mãn Đẩu, họ vẫn bảo Không là “<i>Sư huyện Gia Lâm, vì có 
ở chùa Gia Lâm</i>” v.v... Do thế việc thay đổi quê quán hay trú quán của những 
vị sư không điểm chỉ một điều gì khác hơn là hai điểm sau. Thứ nhất, đấy là 
những tên đất đặt ra lần đầu tiên dưới thời quân Minh xâm lược. Và thứ hai, 
những sách vở ghi lại những vị Sư đấy là do quân Minh làm ra.</font></span></p>
<p class="MsoBodyText" style="text-indent: 1.0cm; margin-left: 0.25cm; margin-right: 0.25cm"><span lang="EN-US"><font size="3" face="Times New Roman">Thực tế thì <i>An nam 
chí nguyên</i>, trừ phần tổng luận ra, có thể coi như một tác phẩm viết khoảng 
năm 1419. Những ghi chú về các vị thiền sư trên chắc chắn phải dùng những tài 
liệu viết trước năm đ</font></span><span lang="ZH-CN" style="font-family: Times New Roman"><font size="3">ó</font></span><span lang="EN-US"><font size="3" face="Times New Roman">. 
Từ đấy, ta có thể kết luận rằng chúng chính là những trích dẫn từ một truyền bản 
xưa nhất của <i>Thiền uyển tập anh</i>, đấy là truyền bản đời Trần. Ta hiện 
không có cách nào để xác định truyền bản đấy là in hay chép. Dẫu thế những ghi 
chú đ</font></span><span lang="ZH-CN" style="font-family: Times New Roman"><font size="3">ó</font></span><font face="Times New Roman"><span lang="ZH-CN"><font size="3">
</font>
</span><span lang="EN-US"><font size="3">thật sự là dấu vết của nó còn sót lại, 
giúp ta kiểm soát&nbsp; được tính đ</font></span></font><span lang="ZH-CN" style="font-family: Times New Roman"><font size="3">á</font></span><span lang="EN-US"><font size="3" face="Times New Roman">ng 
tin và giá trị văn bản của bản in đời Lê. Do thế, chúng tôi cho sưu tập lại toàn 
bộ những trích văn vừa nói có trong <i>An nam chí nguyên</i> để làm tư liệu văn 
bản cho những nghiên cứu về sau. Chúng sẽ được xếp vào trong Phụ lục II.</font></span></p>
<p class="MsoBodyText" style="text-indent: 1.0cm; margin-left: 0.25cm; margin-right: 0.25cm"><b><span lang="EN-US"><font size="3" face="Times New Roman">&nbsp;</font></span></b></p>
<h3 style="margin: 0 0.25cm">
<span lang="EN-US" style="font-family: Times New Roman"><a name="_ttvhpg301_13">
</a>3. Truyền bản sáu quyển:</span></h3>
<h3 style="margin: 0 0.25cm"><font face="Times New Roman">
<span lang="EN-US">&nbsp;</span></font></h3>
<p class="MsoBodyText" style="text-indent: 1.0cm; margin-left: 0.25cm; margin-right: 0.25cm"><span lang="EN-US"><font size="3" face="Times New Roman">Sau truyền bản đời Hồ, 
mà ngày nay ta chỉ còn có 12 trích dẫn ngắn trong <i>An nam chí nguyên</i>, ta 
có cái chúng tôi gọi là truyền bản 6 quyển ở đây. Nó đến từ bản thư tịch của 
Phan Huy Chú trong <i>Lịch triều hiến chương loại chí </i>45 tờ 89b1-2, ở đây 
Chú viết: “<i>Thiền uyển tập, 6 quyển, người thời Trần soạn, ghi lại sự tích các 
tông phái Thiền học của nước ta từ cuối đời Đường trải qua đời Đinh, Lê đến Lý, 
Trần</i>”. <i>Thiền uyển tập </i>đây dĩ nhiên là <i>Thiền uyển tập anh, </i>bởi 
vì ghi chú vừa dẫn của Chú là lấy trực tiếp không thêm bớt từ cái ghi chú của Lê 
Quí Đôn về <i>
Thiền uyển tập anh </i>trong <i>Nghệ văn chí </i>của ông<i>. </i>Chỉ trừ một 
điểm khác biệt căn bản là, trong khi Đôn nói “<i>Thiền uyển tập anh một tập</i>” 
thì Chú bảo <i>Thiền uyển tập </i>có 6 quyển. Ngày nay ta không biết bản <i>
Thiền uyển tập anh</i>, do Đôn dùng, mà Đôn chỉ nói có “<i>1 tập</i>”, là có bao 
nhiêu quyển. Nhưng cứ vào những trích dẫn trong <i>Kiến văn tiểu lục </i>4 tờ 
12b7-13b8 mục Thiên chương thì chúng chứng tỏ không sai khác với truyền bản đời 
Lê của bản in năm 1715 bao nhiêu. Chúng ta do đ</font></span><span lang="ZH-CN" style="font-family: Times New Roman"><font size="3">ó</font></span><font face="Times New Roman"><span lang="ZH-CN"><font size="3">
</font>
</span><span lang="EN-US"><font size="3">có thể suy diễn ra là Lê Quí Đôn chắc 
cũng dùng bản in năm 1715 đấy. Thế thì truyền bản 6 quyển của Phan Huy Chú xuất 
xứ từ đâu?</font></span></font></p>
<p class="MsoBodyText" style="text-indent: 1.0cm; margin-left: 0.25cm; margin-right: 0.25cm"><span lang="EN-US"><font size="3" face="Times New Roman">Những truyền bản đời Lê 
và đời Nguyễn hiện còn, tức những bản in năm 1715 khoảng 1750 và 1858, không có 
bản nào ghi <i>Thiền uyển tập anh </i>có đến 6 quyển cả. Bản in năm 1715 thì ghi 
có quyển thượng và quyển hạ, nhưng không phân chia số trang rõ ràng, nên ta cũng 
chỉ có thể đoán thôi. Bản in 1750 thì cơ bản giống bản in 1715 với một vài sửa 
đổi thêm thắt cùng ba tờ hình và tiểu sử của Trúc Lâm Tam Tổ ở đầu sách và lời 
bạt hậu ở cuối sách. Còn bản in năm 1858 thì đã bị gom in vào một bộ sách gồm 5 
quyển, nên <i>Thiền uyển tập anh </i>in năm đ</font></span><span lang="ZH-CN" style="font-family: Times New Roman"><font size="3">ó</font></span><font face="Times New Roman"><span lang="ZH-CN"><font size="3">
</font>
</span><span lang="EN-US"><font size="3">trở thành một quyển duy nhất, đấy là 
quyển thượng đối với 4 quyển kia trong bộ <i>Đại nam thiền uyển truyền đăng tập 
lục</i>.</font></span></font></p>
<p class="MsoBodyText" style="text-indent: 1.0cm; margin-left: 0.25cm; margin-right: 0.25cm"><span lang="EN-US"><font size="3" face="Times New Roman">Tuy nhiên, nếu phân 
tích kỹ hơn hai truyền bản đời Lê thì việc Phan Huy Chú nói truyền bản của ông 
gồm 6 quyển không phải là hoàn toàn vô căn cứ. Xét hai truyền bản đời Lê hiện 
còn, ta thấy, mặc dù ở đầu sách tờ 4a1 và ở cuối sách tờ 72b11 nó ghi <i>Thiền 
uyển tập anh ngữ lục
</i>quyển thượng và <i>Thiền uyển tập anh </i>quyển hạ, chứng tỏ như vậy <i>
Thiền uyển tập anh </i>nguyên có hai quyển thượng và hạ, ta thấy bên trong sách 
ở những tờ 26b1, 44a1, 61a1, 71a1 nó dành hẳn một dòng để ghi bốn chữ <i>Thiền 
uyển tập anh </i>mà thôi. Bốn chữ <i>Thiền uyển tập anh </i>ở tờ 44a1 chúng tôi 
đoán là để phân chia quyển thượng với quyển hạ của bản in đ</font></span><span lang="ZH-CN" style="font-family: Times New Roman"><font size="3">ó</font></span><span lang="EN-US"><font size="3" face="Times New Roman">, 
bởi vì nó để tờ 43 hầu như hoàn toàn trống. Như vậy, thì còn ba trường hợp kia 
sẽ ra sao?</font></span></p>
<p class="MsoBodyText" style="text-indent: 1.0cm; margin-left: 0.25cm; margin-right: 0.25cm"><span lang="EN-US"><font size="3" face="Times New Roman">Theo lập luận của chúng 
tôi thì bốn chữ <i>Thiền uyển tập anh </i>ở những tờ 26b1, 61b1, và 71b1 cũng có 
nhiệm vụ tương tự, đấy là chúng chỉ sự bắt đầu của một quyển <i>Thiền uyển tập 
anh</i>. Tính ra từ những nhan đề <i>Thiền uyển tập anh </i>đ</font></span><span lang="ZH-CN" style="font-family: Times New Roman"><font size="3">ó</font></span><font face="Times New Roman"><span lang="ZH-CN"><font size="3">
</font>
</span><span lang="EN-US"><font size="3">trong truyền bản đời Lê, ta có tối 
thiểu là đến 5 quyển <i>Thiền uyển tập anh</i>, tức một bộ <i>Thiền uyển tập anh </i>
5 quyển.</font></span></font></p>
<p class="MsoBodyText" style="text-indent: 1.0cm; margin-left: 0.25cm; margin-right: 0.25cm"><span lang="EN-US"><font size="3" face="Times New Roman">Thế nhưng, <i>Văn tịch 
chí </i>của Phan Huy Chú nói bản của nó có đến 6 quyển. Vậy thì, lấy đâu ra một 
quyển nữa? Chúng tôi cho rằng có thể truyền bản đời Lê đã ghi thiếu cái nhan đề <i>
Thiền uyển tập anh </i>ấy ở một tờ, khoảng giữa ở những tờ từ 4a1 đến 26b1. Tại 
sao? Bởi vì nếu đếm từ trang 26b1 đến trang 72b1 ta có cả thảy đến bốn lần ghi 
nhan đề <i>Thiền uyển tập anh</i>, nghĩa là trung bình cứ khoảng mười tờ là có 
một nhan đề, trong khi từ tờ 4a1 đến tờ 26b1 ta có chỉ một nhan đề mà thôi. Do 
thế, chắc khoảng từ tờ 17 trở đi bản in năm 1715 đã bỏ sót nhan đề <i>Thiền uyển 
tập anh</i>. Nếu thế, việc Phan Huy Chú nói văn bản <i>Thiền uyển tập anh </i>
của ông có 6 quyển là hoàn toàn hiểu được.</font></span></p>
<p class="MsoBodyText" style="text-indent: 1.0cm; margin-left: 0.25cm; margin-right: 0.25cm"><span lang="EN-US"><font size="3" face="Times New Roman">Thực ra, nhờ cái ghi 
chú “<i>Thiền uyển tập 6 quyển</i>” ấy của Chú, ta ngày nay mới hiểu&nbsp; được 
tại sao trong truyền bản đời Lê đã có ghi thêm những nhan đề <i>Thiền uyển tập 
anh </i>ở những năm tờ khác nhau. Trước đây Gaspardone đã vạch ra hiện tượng khá 
ngộ nghĩnh của truyền bản đời Lê, những đã không chịu tìm hiểu tại sao. Ngược 
lại còn dựa vào nó để đ</font></span><span lang="ZH-CN" style="font-family: Times New Roman"><font size="3">á</font></span><span lang="EN-US"><font size="3" face="Times New Roman">nh 
thấp giá trị truyền bản đ</font></span><span lang="ZH-CN" style="font-family: Times New Roman"><font size="3">ó</font></span><span lang="EN-US"><font size="3" face="Times New Roman">. 
Bây giờ nó trở thành rõ ràng là hiện tượng ấy cho ta biết sự có mặt của một 
truyền bản <i>Thiền uyển tập anh </i>gồm 6 quyển. Thế thì, truyền bản 6 quyển 
này có những liên hệ như thế nào với truyền bản đời Lê ?</font></span></p>
<p class="MsoBodyText" style="text-indent: 1.0cm; margin-left: 0.25cm; margin-right: 0.25cm"><span lang="EN-US"><font size="3" face="Times New Roman">Riêng với vấn đề này 
chúng tôi qui lại rằng: truyền bản 6 quyển xưa hơn truyền bản đời Lê in năm 
1715, bởi vì bản in năm 1715 chỉ giữ lại một phần nào vết tích của truyền bản 6 
quyển qua sự hiện diện của những nhan đề <i>Thiền uyển tập anh </i>vừa nêu, chứ 
không còn giữ nguyên được tình trạng truyền bản 6 quyển. Nói khác đi, truyền bản 
6 quyển có lẽ cũng là truyền bản đời Trần nói trước, chứ không gì hơn. Nếu không 
đi nữa, nó là một bản in trước năm 1715 còn sót lại một cách nguyên vẹn, nghĩa 
là không bị tình trạng “khuyết thất” và “thoát lạc” của bản in đời Lê. Dẫu sao, 
nó cũng là một truyền bản xưa nhất được biết một cách đ</font></span><span lang="ZH-CN" style="font-family: Times New Roman"><font size="3">í</font></span><span lang="EN-US"><font size="3" face="Times New Roman">ch 
xác chứ không phải qua suy luận. Khẳng định như thế, chúng tôi cũng muốn nói 
thêm là, truyền bản đời Trần có lẽ cũng có 6 quyển. Và từ đ</font></span><span lang="ZH-CN" style="font-family: Times New Roman"><font size="3">ó</font></span><span lang="EN-US"><font size="3" face="Times New Roman">, 
vấn đề phải chăng từ nguyên ủy <i>Thiền uyển tập anh </i>có 6 quyển, chắc phải 
giải quyết trong một chiều hướng tương tự.</font></span></p>
<p class="MsoBodyText" style="text-indent: 1.0cm; margin-left:0.25cm; margin-right:0.25cm; line-height:100%"><b>
<span lang="EN-US"><font size="3" face="Times New Roman">&nbsp;</font></span></b></p>
<h3 style="margin: 0 0.25cm">
<span lang="EN-US" style="font-family: Times New Roman"><a name="_ttvhpg301_14">
</a>4. 
</span><span style="font-family: Times New Roman">Truyền bản đời Lê Sơ:</span></h3>
<p class="MsoBodyText" style="text-indent: 1.0cm; margin-left: 0.25cm; margin-right: 0.25cm"><span lang="EN-US"><font size="3" face="Times New Roman">&nbsp;</font></span></p>
<p class="MsoBodyText" style="text-indent: 1.0cm; margin-left: 0.25cm; margin-right: 0.25cm"><span lang="EN-US"><font size="3" face="Times New Roman">Nếu những trích dẫn 
trong <i>An Nam chí nguyên</i> không ghi rõ ràng xuất xứ, thì bước sang thế kỷ 
thứ XV, trong việc biên tập lại <i>Việt điện u linh tập</i> và <i>Lĩnh nam chích 
quái</i>, ta thấy <i>Thiền uyển tập anh </i>đã được đ</font></span><span lang="ZH-CN" style="font-family: Times New Roman"><font size="3">í</font></span><span lang="EN-US"><font size="3" face="Times New Roman">ch 
danh nêu tên. Cụ thể là <i>Tục</i> <i>Việt điện u linh tập</i> của Nguyễn Văn 
Chất (1422-?), đỗ Hoàng giáp năm 1448, làm đến Thượng thư bộ hộ, đã chép tiếp ba 
hay bốn truyện vào <i>Việt điện u linh tập</i> cũ, trong đ</font></span><span lang="ZH-CN" style="font-family: Times New Roman"><font size="3">ó</font></span><font face="Times New Roman"><span lang="ZH-CN"><font size="3">
</font>
</span><span lang="EN-US"><font size="3">có truyện Sóc thiên vương, mà Nguyễn 
Văn Chất ghi là cứ vào <i>Thiền uyển tập anh</i>. Có thể nói đây là một trích 
dẫn sớm nhất hiện biết của đời Lê về <i>Thiền uyển tập anh</i>. Điều này chứng 
tỏ <i>Thiền uyển tập anh </i>lưu truyền khá phổ biến vào đời Lê sơ, tức khoảng 
trong những năm 1448-1466, thời gian mà Nguyễn Văn Chất làm việc ở Quốc sử viện.</font></span></font></p>
<p class="MsoBodyText" style="text-indent: 1.0cm; margin-left: 0.25cm; margin-right: 0.25cm"><span lang="EN-US"><font size="3" face="Times New Roman">Dựa vào <i>Liệt huyện</i> <i>
đăng khoa lục bị khảo</i>, kết hợp với những thông tin trong <i>Đại Việt sử ký 
toàn thư</i>,&nbsp; ta dễ chấp nhận <i>Tục</i> <i>Việt điện u linh tập</i> là do 
Nguyễn Văn Chất viết, chứ không phải do Nguyễn Văn Hiền, như tuyệt đại bộ phận 
các thủ bản của<i> Việt điện u linh tập</i> tức các bản A.751; A.47; A.19 và 
VH1285, trừ bản A.2879, đã ghi. Bản A.2879 ghi rõ tên Nguyễn Văn Chất. Văn cú 
của trích dẫn này, cứ theo bản <i>Việt điện u linh tập lục </i>A.47<i> </i>so 
với bản <i>Thiền uyển tập anh </i>hiện còn có một số xuất nhập. Nhưng nếu cứ <i>
Việt điện u linh tập lục toàn thiên</i> tức các bản A.751 và A.2879 thì văn cú 
tỏ ra ít xuất nhập hơn. Dù có xuất nhập nhiều hay ít, thì rõ ràng truyện Sóc 
thiên vương của <i>
Việt điện u linh tập</i> là<i> </i>do Nguyễn Văn Chất trích dẫn từ <i>Thiền uyển 
tập anh</i>, và chúng tôi không bận tâm phân tích ở đây. Mà chỉ cho chép lại các 
dị bản để làm tư liệu nghiên cứu cho những người sau, ở phụ lục III.</font></span></p>
<p class="MsoBodyText" style="text-indent: 1.0cm; margin-left: 0.25cm; margin-right: 0.25cm"><font face="Times New Roman">
<span lang="EN-US"><font size="3">Trước mắt, cho đến lúc này, trong thế kỷ 15 ta 
mới chỉ tìm thấy một trích dẫn duy nhất đây thôi. Còn bao trích dẫn nữa, ta chưa 
thể biết được. Tuy nhiên với sự trích dẫn <i>Thiền uyển tập anh </i>
của Nguyễn Văn Chất, ta có thể chắc chắn khi Phan Phù Tiên khởi thảo <i>Việt âm 
thi tập</i>, Tiên không phải không biết đến <i>Thiền uyển tập anh</i>. Nhưng do 
yêu cầu chỉ thu thập thơ văn giới hạn vào đời Trần, cho nên ông đã không đề cập 
gì tới mảng thơ văn do<i> Thiền uyển tập anh </i>cung cấp, chứ tuyệt nhiên không 
phải vì “</font><i><font size="3">phải sau thế kỷ XV, Nho giáo mất dần địa vị 
độc tôn trong đời sống tinh thần tình cảm, thì đối với người nghiên cứu một số 
thơ văn từ cửa Phật mới được chính thức nhập tịch văn đ</font></i></span></font><i><span lang="ZH-CN" style="font-family: Times New Roman"><font size="3">à</font></span><font face="Times New Roman"><span lang="EN-US"><font size="3">n</font></span></font></i><font face="Times New Roman"><span lang="EN-US"><font size="3">”, 
như một số người đã sai lầm quan niệm. Nếu phải sau thế kỷ XV do Nho giáo mất 
dần địa vị độc tôn và thơ văn từ cửa Phật mới nhập tịch văn đ</font></span></font><span lang="ZH-CN" style="font-family: Times New Roman"><font size="3">à</font></span><span lang="EN-US"><font size="3" face="Times New Roman">n, 
thì tại sao trong <i>Việt âm thi tập</i> đã xuất hiện những nhà thơ Phật giáo 
như Trần Nhân Tông, Trần Anh Tông, Trần Minh Tông, Pháp Loa và Huyền Quang v.v…? 
Và ngay cả một nhà thơ bài xích Nho giáo tương đối mạnh mẽ như Nguyễn Trung Ngạn 
với bài thơ <i>Phổ Minh tự đỉnh minh</i> cũng đã được Phan Phù Tiên dành cho một 
số lượng trích thơ cực kỳ lớn là 36 bài, nếu khi tiến hành biên soạn <i>Việt âm 
thi tập</i>, Phan Phù Tiên đã thực hiện nó dưới nhãn quan Nho giáo?&nbsp; Nho 
giáo chưa bao giờ độc tôn tại Việt Nam và càng không bao giờ độc tôn vào thời Lê 
sơ của thế kỷ 15.</font></span><a name="_ftnref5" title href="#_ftn5"><span class="MsoFootnoteReference"><span lang="EN-US" style="font-family: Times New Roman"><font size="3">1</font></span></span></a></p>
<p class="MsoBodyText" style="text-indent: 1.0cm; margin-left: 0.25cm; margin-right: 0.25cm"><span lang="EN-US"><font size="3" face="Times New Roman">Không những <i>Thiền 
uyển tập anh
</i>được người trí thức thời Lê sơ biết tới mà ngay cả một bộ sử Phật giáo khác
<span style="letter-spacing: .2pt">của thời Lý là <i>Nam tông tự pháp đồ</i> của 
Thường Chiếu (?</span>-1203) cũng đã được các trí thức thời Lê sơ ngưỡng mộ và 
cho in lại. Phan Huy Chú trong <i>Văn tịch chí</i> của <i>Lịch triều hiến chương 
loại chí</i> 45 tờ 105a6-7vào thế kỷ XIX đã ghi nhận là Lương Thế Vinh (đậu 
Trạng nguyên năm 1463) có viết tựa cho tác phẩm này của Thường Chiếu. Sử học 
Phật giáo vào thời Lê sơ như thế tỏ ra được giới trí thức thời đ</font></span><span lang="ZH-CN" style="font-family: Times New Roman"><font size="3">ó</font></span><font face="Times New Roman"><span lang="ZH-CN"><font size="3">
</font>
</span><span lang="EN-US"><font size="3">chăm sóc khá kỹ lưỡng. Mà cũng nhờ thế 
mà bộ <i>Thiền uyển tập anh </i>mới đến được với chúng ta ngày hôm nay.</font></span></font></p>
<p class="MsoBodyText" align="center" style="text-align: center; text-indent: 1.0cm; margin-left:0.25cm; margin-right:0.25cm; line-height:100%">
<b><span lang="EN-US"><font size="3" face="Times New Roman">&nbsp;</font></span></b></p>
<h3 style="margin: 0 0.25cm">
<span lang="EN-US" style="font-family: Times New Roman"><a name="_ttvhpg301_15">
</a>5. 
</span><span style="font-family: Times New Roman">Truyền bản đời Lê I:</span></h3>
<p class="MsoBodyText" style="text-indent: 1.0cm; margin-left: 0.25cm; margin-right: 0.25cm"><font face="Times New Roman"><span lang="EN-US">&nbsp;</span></font></p>
<p class="MsoBodyText" style="text-indent: 1.0cm; margin-left: 0.25cm; margin-right: 0.25cm"><span lang="EN-US"><font size="3" face="Times New Roman">Đây là truyền bản xưa 
nhất hiện còn qua bản in năm 1715. Nó gồm cả thảy 72 tờ, mỗi tờ 2 trang, mỗi 
trang 11 dòng, mỗi dòng 17 chữ. Chữ in khá đẹp, gồm có hai loại. Loại chữ cỡ lớn 
dùng để in chánh văn, và loại chữ cỡ nhỏ dùng để in chú thích. Về loại chữ cỡ 
nhỏ thì mỗi dòng có đến hai hàng, mỗi hàng trung bình có 24 chữ hay ít hơn. 
</font> </span></p>
<p class="MsoBodyText" style="text-indent: 1.0cm; margin-left: 0.25cm; margin-right: 0.25cm"><span lang="EN-US"><font size="3" face="Times New Roman">Sách chia làm hai 
quyển, gọi là <i>
Thiền uyển tập anh ngữ lục </i>quyển thượng và <i>Thiền uyển tập anh </i>quyển 
hạ. Nhưng vì nó đ</font></span><span lang="ZH-CN" style="font-family: Times New Roman"><font size="3">á</font></span><span lang="EN-US"><font size="3" face="Times New Roman">nh 
số tờ liên tục, và vì chỉ ghi quyển thượng ở tờ 4a1 đầu sách sau lời tựa và 
quyển hạ ở tờ 72b11 cuối sách nên ta không biết đ</font></span><span lang="ZH-CN" style="font-family: Times New Roman"><font size="3">í</font></span><span lang="EN-US"><font size="3" face="Times New Roman">ch 
xác đâu là quyển thượng chấm dứt và quyển hạ bắt đầu. Dẫu thế, chúng ta có thể 
đoán là quyển thượng chấm dứt ở tờ 43a1 và quyển hạ bắt đầu từ tờ 44a1 trở đi, 
dựa vào những bằng chứng sau: 1. từ tờ 44a1 trở đi là phần mô tả thiền phái Pháp 
Vân 2. trước tờ 44a1 đấy, tờ 43 hầu như hoàn toàn bỏ trống, như muốn tỏ có một 
khoảng cách đặt biệt, mà những tờ khác không thấy có, và&nbsp; 3. tờ 43a1 bắt 
đầu có ghi nhan đề <i>Thiền uyển tập anh</i>. Bằng chứng thứ ba này dĩ nhiên 
không có hiệu lực mấy do sự có mặt của nhan đề ấy ở những tờ khác, đấy là tờ 
26b1, tờ 66b1 và tờ 71b1. Sự có mặt đ</font></span><span lang="ZH-CN" style="font-family: Times New Roman"><font size="3">ó</font></span><font face="Times New Roman"><span lang="ZH-CN"><font size="3">
</font>
</span><span lang="EN-US"><font size="3">như chúng tôi đã phân tích trên, chứng 
tỏ rằng tự nguyên ủy <i>Thiền uyển tập anh </i>có đến 5 hay 6 quyển, như <i>Văn 
tịch chí </i>của Phan Huy Chú đã ghi.</font></span></font></p>
<p class="MsoBodyText" style="text-indent: 1.0cm; margin-left: 0.25cm; margin-right: 0.25cm"><span lang="EN-US"><font size="3" face="Times New Roman">Thế thì, việc chia sách 
thành hai quyển thượng, hạ xuất hiện từ bao giờ? Câu hỏi này hiện chưa trả lời 
dứt khoát được. Nhưng chúng tôi nghĩ rằng nó không phải xuất hiện với bản in năm 
1715 đây. Ngược lại, nó đã xuất hiện trong chính bản đ</font></span><span lang="ZH-CN" style="font-family: Times New Roman"><font size="3">á</font></span><span lang="EN-US"><font size="3" face="Times New Roman">y 
của bản in đ</font></span><span lang="ZH-CN" style="font-family: Times New Roman"><font size="3">ó</font></span><span lang="EN-US"><font size="3" face="Times New Roman">. 
Lý do cho một suy nghĩ như vậy xuất phát từ một nhận xét chủ quan về văn bản của 
nó.</font></span></p>
<p class="MsoBodyText" style="text-indent: 1.0cm; margin-left: 0.25cm; margin-right: 0.25cm"><span lang="EN-US"><font size="3" face="Times New Roman">Mặc dù người viết tựa 
cho bản in năm 1715 trên thú nhận có thực hiện việc “<i>chỉnh cú</i>” nhằm “<i>sửa 
lại những chỗ thiếu mất và thêm vào những chữ bị rơi rớt</i>” để tiện in lại, 
nói chung ông đã làm việc ấy một cách tương đối cẩn thận và có tính khoa học phê 
bình cao. Chẳng hạn, trong truyện Đạo Hạnh ở tờ 53b10, sau khi viết&nbsp; “<i>hậu 
ứng tăng quan ngự thí trúng</i>” (sau đ</font></span><span lang="ZH-CN" style="font-family: Times New Roman"><font size="3">ó</font></span><font face="Times New Roman"><span lang="ZH-CN"><font size="3">
</font>
</span><span lang="EN-US"><font size="3">ứng thi điện thí tăng quan đỗ) ta thấy 
bản in để trống một khoảng cho đ</font></span></font><span lang="ZH-CN" style="font-family: Times New Roman"><font size="3">ú</font></span><span lang="EN-US"><font size="3" face="Times New Roman">ng 
vừa 7 chữ, rồi viết tiếp “<i>dĩ tà thuật ngỗ Diên Thành Hầu</i>” (dùng tà thuật 
làm mích lòng Diên Thành Hầu). Bây giờ, khảo truyện Từ Đạo Hạnh trong <i>Lĩnh 
nam chích quái</i> tờ 77, mà cốt truyện và ngữ cú hoàn toàn đồng nhất với truyện 
Đạo Hạnh của <i>Thiền uyển tập anh</i>, thì câu bắt đầu từ chữ “hậu” đến Diên 
Thành Hầu đọc thế này: “<i>Hậu ứng tăng thí trúng Bạch liên khoa, Vị cơ phụ Vinh 
dĩ tà thuật ngỗ Diên Thành Hầu</i>”. Rõ ràng, khoảng trống 7 chữ của <i>Thiền 
uyển tập anh </i>tờ 53b10 chính là chỗ của 7 chữ chúng tôi in nghiêng trong câu 
dẫn từ <i>Lĩnh nam chích quái</i> <i>truyện</i>, chứ không có một ý nghĩa nào 
khác.</font></span></p>
<p class="MsoBodyText" style="text-indent: 1.0cm; margin-left: 0.25cm; margin-right: 0.25cm"><span lang="EN-US"><font size="3" face="Times New Roman">Chúng tôi nghĩ rằng bản 
đ</font></span><span lang="ZH-CN" style="font-family: Times New Roman"><font size="3">á</font></span><span lang="EN-US"><font size="3" face="Times New Roman">y 
của bản in năm 1715 đến khúc những chữ đ</font></span><span lang="ZH-CN" style="font-family: Times New Roman"><font size="3">ó</font></span><font face="Times New Roman"><span lang="ZH-CN"><font size="3">
</font>
</span><span lang="EN-US"><font size="3">bị rách nát nên người chỉnh cú đã để 
nguyên khoảng trống lại, nhằm lưu ý những người sau về sự rách nát hay thiếu sót 
ấy, với mục đ</font></span></font><span lang="ZH-CN" style="font-family: Times New Roman"><font size="3">í</font></span><span lang="EN-US"><font size="3" face="Times New Roman">ch 
khi nào có được bản mới thì bổ khuyết vào. Trong <i>Thiền uyển tập anh </i>hiện 
nay, ngoài nửa dòng trống vừa nói, chúng tôi tìm thấy những khoảng trống khác có 
một ý nghĩa tương tự ở những tờ 12b3, 12b5, 12b8 và 13a6 truyện Viên Chiếu, tờ 
27b8 truyện Tín Học, tờ 49b4, 49b7 và 50a1 truyện Ma Ha, nhưng hiện chưa có 
những văn bản khác để hiệu thù và bổ sung.</font></span></p>
<p class="MsoBodyText" style="text-indent: 1.0cm; margin-left: 0.25cm; margin-right: 0.25cm"><span lang="EN-US"><font size="3" face="Times New Roman">Xét trường hợp để trống 
gần nửa dòng ở truyện Đạo Hạnh vừa nêu, chúng tôi cho rằng người làm công tác 
chỉnh cú cho bản in đời Lê đã tỏ ra có một cẩn thận khoa học tốt và một khả năng 
phê bình cao. Từ nhận xét ấy, chúng tôi bắt buộc phải kết luận là có lẽ ông 
không có khuynh hướng tổ chức lại cả một quyển sách xưa bằng cách phân chia lại 
quyển số của nó. Và thực sự, nếu ta có giả thiết là ông đã làm việc đ</font></span><span lang="ZH-CN" style="font-family: Times New Roman"><font size="3">ó</font></span><span lang="EN-US"><font size="3" face="Times New Roman">, 
thì sự có mặt của nhan đề <i>Thiền uyển tập anh </i>ở những tờ 26b1, 66a1, 71a1 
thực khó mà giải thích một cách ổn thỏa, bởi vì nếu có sự phân chia lại quyển 
số, thì tại sao lại còn để những nhan đề như vậy hiện diện? Sự hiện diện chúng 
có ý nghĩa và mục đ</font></span><span lang="ZH-CN" style="font-family: Times New Roman"><font size="3">í</font></span><span lang="EN-US"><font size="3" face="Times New Roman">ch 
gì? Ta thật không bao giờ có thể trả lời được những câu hỏi như thế, nếu giả 
thiết sự phân chia <i>Thiền uyển tập anh </i>thành quyển thượng và quyển hạ bắt 
đầu với những chỉnh cú của nó vào năm 1715. Do đ</font></span><span lang="ZH-CN" style="font-family: Times New Roman"><font size="3">ó</font></span><span lang="EN-US"><font size="3" face="Times New Roman">, 
chúng tôi cho rằng sự phân chia thành hai quyển thượng, hạ đ</font></span><span lang="ZH-CN" style="font-family: Times New Roman"><font size="3">ó</font></span><font face="Times New Roman"><span lang="ZH-CN"><font size="3">
</font>
</span><span lang="EN-US"><font size="3">đã xuất hiện ngay trong để bản của bản 
in năm ấy, nghĩa là, đã xuất hiện từ lâu trước năm đấy. Lý do cho sự phân chia 
có lẽ bắt nguồn từ cái muốn làm hợp lý lại tổ chức của cuốn sách.</font></span></font></p>
<p class="MsoBodyText" style="text-indent: 1.0cm; margin-left: 0.25cm; margin-right: 0.25cm"><span lang="EN-US"><font size="3" face="Times New Roman">Thực vậy, nếu chia <i>
Thiền uyển tập anh </i>thành quyển thượng và quyển hạ như truyền bản đời Lê đã 
có, thì việc phân tích nội dung nó thật dễ thấy và nhất quán. Đ</font></span><span lang="ZH-CN" style="font-family: Times New Roman"><font size="3">ó</font></span><font face="Times New Roman"><span lang="ZH-CN"><font size="3">
</font>
</span><span lang="EN-US"><font size="3">là quyển thượng mô tả về dòng thiền 
Kiến Sơ, và quyển hạ nói về dòng thiền Pháp Vân&nbsp; với một bản danh sách 
những thiền sư của dòng Thảo Đường. Ngược lại, nếu chia nó thành 5 hay 6 quyển 
thì tính nhất quán và dễ thấy không được nổi bật cho lắm, dù không phải là mất 
hẳn. Chẳng hạn, nếu là 5 quyển thì quyển 1 và 2 tả dòng thiền Kiến Sơ, quyển 3 
và 4 tả dòng thiền Pháp Vân, và quyển 5 ghi danh sách phái Thảo Đường.</font></span></font></p>
<p class="MsoBodyText" style="text-indent: 1.0cm; margin-left: 0.25cm; margin-right: 0.25cm"><span lang="EN-US"><font size="3" face="Times New Roman">Dẫu sao chăng nữa, việc 
phân chia
<i>Thiền uyển tập anh </i>thành hai quyển thượng, hạ cho đến năm in 1715 vẫn 
chưa được dứt khoát chấp nhận. Cho nên, trong truyền bản lưu hành hiện nay ta 
mới phát hiện ra sự có mặt của những chứng tích tỏ ra nó tự nguyên ủy gồm 5 hay 
6 quyển như đã nói. Chính sự chưa dứt khoát đ</font></span><span lang="ZH-CN" style="font-family: Times New Roman"><font size="3">ó</font></span><font face="Times New Roman"><span lang="ZH-CN"><font size="3">
</font>
</span><span lang="EN-US"><font size="3">một lần nữa chứng tỏ sự tôn trọng để 
bản và tính cẩn thận khoa học của người làm công tác chỉnh cú cho bản in năm 
1715 ấy. </font> </span></font></p>
<p class="MsoBodyText" style="text-indent: 1.0cm; margin-left: 0.25cm; margin-right: 0.25cm"><span lang="EN-US" style="font-family: Times New Roman"><font size="3">Người làm 
công tác chỉnh cú vừa đề cập, ngày nay ta không biết tên gì. Nhưng qua bài tựa 
do ông viết vào “<i>ngày tốt của tháng tư năm Vĩnh Thịnh 11 triều Lê</i>” (1715) 
thì ông là một nhà Nho có học và yêu chuộng Phật giáo. Ông đã làm công tác chỉnh 
cú qua lời yêu cầu của “một thiền hữu” của ông. Vị học trò thiền này, ông không 
nói rõ là ai, song ta có thể giả thiết là Như Trí.</font></span></p>
<p class="MsoBodyText" style="text-indent: 1.0cm; margin-left: 0.25cm; margin-right: 0.25cm"><span lang="EN-US" style="font-family: Times New Roman"><font size="3">Nhà Nho 
Phật tử ấy, dù với tính cẩn thận khoa học tốt và khả năng phê bình cao, đã thực 
hiện việc chỉnh cú trong một điều kiện thư tịch không được như ý muốn lắm. Cho 
nên, truyền bản đời Lê này đang còn chứa khá nhiều sai lầm, đôi khi sai lầm rất 
lớn. Tuy nhiên, thật khó mà phân biệt rõ ràng đâu là sai lầm của chính người 
chỉnh cú, và đâu là của chính những người có trách nhiệm khắc bản. Chúng tôi 
đánh giá tổng quát toàn bộ bản in thì nó chứa nhiều ưu điểm vượt hẳn bản in đời 
Nguyễn về nhiều mặt, trong đó mặt hình thức đại cương đã phân tích ở trên.
</font>
</span></p>
<p class="MsoBodyText" style="text-indent: 1.0cm; margin-left: 0.25cm; margin-right: 0.25cm"><span lang="EN-US"><font size="3" face="Times New Roman">Về mặt nội dung thì 
sách chia làm bốn phần. Phần I từ tờ 1a1 đến 3b6 gồm bài tựa viết vào một “<i>ngày 
tốt tháng tư năm Vĩnh Thịnh 11 triều Lê</i>”, mà không ghi tên người viết, và 
bản danh sách những môn đồ của Thích Như Trí, giả thiết là những người đ</font></span><span lang="ZH-CN" style="font-family: Times New Roman"><font size="3">ó</font></span><span lang="EN-US"><font size="3" face="Times New Roman">ng 
góp vào việc khắc bản cho bản in năm ấy. Phần này có trong bản in 1750 và hoàn 
toàn không có trong bản in đời Nguyễn. Phần II từ tờ 4a1 đến 43a1 mô tả 16 thế 
hệ truyền thừa của dòng Kiến Sơ, bắt đầu từ Vô Ngôn Thông (759?-826) cho đến Ứng 
Thuận, gồm truyện của cả thảy 39 người. Phần III từ tờ 44a1 đến 71a1 mô tả 21 
thế hệ truyền thừa của dòng Pháp Vân, từ Tỳ Ni Đa Lưu Chi (?- 594) đến Y Sơn 
(?-1213), gồm truyện của cả thảy 29 người. Phần IV từ tờ 71b1-72b11 là một bản 
danh sách các thiền sư thuộc phái Thảo Đường, bắt đầu từ Thảo Đường cho tới Phạm 
Đẳng, gồm cả thảy 19 người không có truyện. 
</font> </span></p>
<p class="MsoBodyText" style="text-indent: 1.0cm; margin-left: 0.25cm; margin-right: 0.25cm"><span lang="EN-US"><font size="3" face="Times New Roman">Bốn phần này, nếu đem 
so sánh với nội dung của truyền bản in khoảng năm 1750 và bản in đời Nguyễn ta 
sẽ thấy có những so le đ</font></span><span lang="ZH-CN" style="font-family: Times New Roman"><font size="3">á</font></span><span lang="EN-US"><font size="3" face="Times New Roman">ng 
chú ý, mà người đọc có thể thấy trong bản đối chiếu dưới đây. Điều này làm nổi 
bật hẳn giá trị văn bản của truyền bản đời Lê của chúng ta. 
</font> </span></p>
<p class="MsoBodyText" style="text-indent: 1.0cm; margin-left: 0.25cm; margin-right: 0.25cm"><span lang="EN-US"><font size="3" face="Times New Roman">Về người đứng in bản 
văn và nơi in, bản in năm 1715 này không cho biết rõ ràng gì hết, một điều 
thường trái với thông lệ. Tuy nhiên, ta có thể đoán là Thích Như Trí cùng những 
môn đồ của ông, mà bảng danh sách ở tờ 3b1-6 ghi tới tên 15 người gồm cả nhà tu 
lẫn người đời. Tung tích những người này, ta hiện có một số thông tin.</font></span></p>
<p class="MsoBodyText" style="text-indent: 1.0cm; margin-left: 0.25cm; margin-right: 0.25cm"><span lang="EN-US"><font size="3" face="Times New Roman">Về Như Trí, ta ngày nay 
có hai nguồn tư liệu. Thứ nhất, <i>Tiêu Sơn Thiên Tâm cúng tổ khoa </i>tờ 13a5-6 
đã ghi thiền sư Như Trí như một vị tổ của chùa Thiên Tâm: “<i>Nam mô Viên Huệ 
tháp hòa thượng Như Trí thiền sư hóa thân Bồ tát</i>”. Văn bản <i>Tiêu Sơn Thiên 
Tâm cúng tổ khoa</i> này do Tịnh Từ soạn và in vào năm Tự Đức thứ 3 (1850).</font></span></p>
<p class="MsoBodyText" style="text-indent: 1.0cm; margin-left: 0.25cm; margin-right: 0.25cm"><span lang="EN-US"><font size="3" face="Times New Roman">Cùng với Như Trí, ta 
thấy một loạt các vị thiền sư khác được Tịnh Từ kể tên, bắt đầu với Vạn Hạnh 
Quốc sư, rồi Thủy Nguyệt, Tông Diễn, cho đến Hải Điện và Tịch Lâm. Đặc biệt, 
Tịnh Từ nhắc đến ba lần Giác Trí Không Không Viên Giác thiền sư trước khi nhắc 
đến các vị tổ kia. Điều này chứng tỏ Tịnh Từ là đệ tử của Giác Trí Không Không 
và khi viết <i>Tiêu Sơn Thiên Tâm cúng tổ khoa, </i>là nhắm để cúng chủ yếu vị 
thiền sư này. Qua văn bản này, ta biết Như Trí là vị thiền sư đã từng làm trụ 
trì ngôi chùa mà thiền sư Vạn Hạnh đã từng sống và làm việc.</font></span></p>
<p class="MsoBodyText" style="text-indent: 1.0cm; margin-left: 0.25cm; margin-right: 0.25cm"><span lang="EN-US"><font size="3" face="Times New Roman">Về niên đại của Như 
Trí, ta hiện có thể dựa vào tiểu sử của Như Trúc, vị trụ trì của chùa Bút Tháp 
nổi tiếng, khắc trên tháp của vị thiền sư này. Theo tiểu sử thì Như Trúc sinh 
năm 1691 và mất năm 1735, hưởng dương được 45 tuổi ta. Trong quảng đời ngắn ngủi 
ấy, Như Trúc đã xuất gia làm đệ tử của Như Trí. Khi Như Trí tịch, Như Trúc đã 
đến Đông Sơn sống 5 năm, rồi lên Long Động, sau đ</font></span><span lang="ZH-CN" style="font-family: Times New Roman"><font size="3">ó</font></span><font face="Times New Roman"><span lang="ZH-CN"><font size="3">
</font>
</span><span lang="EN-US"><font size="3">trở về làm trụ trì chùa Bút Tháp 13 năm 
trước khi mất. Ta không biết chắc chắn Như Trúc đã ở chùa Long Động bao lâu, 
nhưng có thể giả thiết là không dài lắm. Bởi vì nếu cọng thời gian ở Đông Sơn và 
Bút Tháp thì cũng đã lên tới 18 năm, nghĩa là Như Trúc đã rời Như Trí để lên 
Đông Sơn không chậm hơn năm 1717. Mà Như Trúc lên Đông Sơn là sau khi Như Trí đã 
mất. Do thế, ta có thể rút ra kết luận là Như Trí phải mất vào khoảng năm 1717 
trở về trước. Bây giờ ta biết năm 1715 Như Trí còn đứng in <i>Thiền uyển tập 
anh. </i>Vậy có khả năng Như Trí đã mất vào khoảng 1716.</font></span></font></p>
<p class="MsoBodyText" style="text-indent: 1.0cm; margin-left: 0.25cm; margin-right: 0.25cm"><font face="Times New Roman">
<span lang="EN-US"><font size="3">Về những đệ tử của Như Trí tham gia vào việc 
in lại <i>Thiền uyển tập anh </i>như Tín Nhu, Tín Phụng ta hiện tìm thấy tên 
trong bảng danh sách các môn đồ thuộc dòng phái của Minh Châu Hương Hải 
(1628-1715) ghi trong </font> <i><font size="3">Hương Hải thiền sư ngữ lục</font></i></span></font><span lang="EN-US" style="font-size: 11.5pt"><a name="_ftnref6" title href="#_ftn6"><span class="MsoFootnoteReference"><span lang="EN-US" style="font-family: Times New Roman"><font size="3">[5]</font></span></span></a></span><font face="Times New Roman"><span lang="EN-US"><i><font size="3">.</font></i><font size="3"> 
Điều này giúp ta xác định được dòng thiền của Như Trí. Đ</font></span></font><span lang="ZH-CN" style="font-family: Times New Roman"><font size="3">ó</font></span><font face="Times New Roman"><span lang="ZH-CN"><font size="3">
</font>
</span><span lang="EN-US"><font size="3">là dòng thiền do Minh Châu Hương Hải 
(1628-1715) truyền bá tại vùng đồng bằng sông Hồng. Về nơi tạng bản của bản in 
năm ấy cũng do việc xác định Như Trí từng trụ trì chùa Thiên Tâm tại Tiêu Sơn, 
nên ta có thể khẳng định nơi đứng ra in <i>Thiền uyển tập anh </i>
chính là chùa Thiên Tâm ở Tiêu Sơn.</font></span></font></p>
<p class="MsoBodyText" style="text-indent: 1.0cm; margin-left: 0.25cm; margin-right: 0.25cm"><span lang="EN-US"><font size="3" face="Times New Roman">Xác định này đem lại 
cho ta một hiểu biết mới về bản đ</font></span><span lang="ZH-CN" style="font-family: Times New Roman"><font size="3">á</font></span><span lang="EN-US"><font size="3" face="Times New Roman">y 
của bản in An Thiền. Trong bản in của mình �