New Page 1

Tụng văn nói, “trừ đạo đế, hữu vi là hữu lậu”. Các pháp hữu vi nầy là những gì?

/7a-b/ Lại nữa, các pháp hữu vi, là năm uẩn, sắc, thọ, . v. v. .

Năm uẩn -đó là sắc uẩn, thọ uẩn, tưởng uẩn, hành uẩn, thức uẩn; chúng thâu nhiếp tất cả các pháp hữu vi; hữu vi là pháp được tạo nên do bởi nhiều yếu tố tập hợp lại. Không một pháp nào sinh khởi từ một yếu tố duy nhất. Vì cùng tính chất với các pháp kia (hiện tại ), (các pháp) vị lai (cũng gọi là hữu vi), không có gì trở ngại. Như sữa, như cũi56 chẳng hạn.

i. Thế lộ57: vì chúng đã đi, đang đi và sẽ đi; hoặc vì chúng bị vô thường nuốt chững.

ii. Ngôn y: ngôn58 là ngôn ngữ; y59 chỉ cho danh và nghĩa . Như vậy, ngôn y thâu nhiếp đầy đủ tất cả các pháp hữu vi. Nếu không như vậy, ắt trái với những điều mà Phẩm loại túc luận nói; Luận đó nói rằng, ngôn y được thâu nhiếp trong mười tám giới.

iii. Hữu ly: ly60 là vĩnh ly, tức là niết bàn. Tất cả các pháp hữu vi đều có tính chất vĩnh ly ấy.

iv. Hữu sự61:do tính chất có nguyên nhân nên nói là hữu sự. Sự có nghĩa là nhơn. Trên đây là những điều do các luận sư Tỳ bà sa nói. Đó là những tên gọi khác nhau của pháp hữu vi.

Ở đây, cái gì được thiết lập? - Đó là các thủ uẩn62, cũng gọi là uẩn. Hoặc chỉ gọi uẩn, không gọi thủ uẩn; đó là các hành vô lậu63. Các thủ chính là phiền não. Hoặc uẩn từ thủ phát sinh nên gọi là thủ uẩn. Như lửa sinh ra từ trấu, từ rơm nên gọi là lửa trấu, lửa rơm. Hoặc uẩn thuộc thủ nên nói là thủ uẩn. Như bề tôi trực thuộc Vua nên nói là bề tôi của Vua. Hoặc uẩn sinh thủ nên nói là thủ uẩn. Như cây sinh ra hoa, quả nên nói là cây hoa, cây ăn trái.

Tránh hay hữu tránh chỉ cho phiền não64; vì chúng quấy nhiễu các thiện phẩm, gây tổn hại cho mình, cho người khác và vì phiền não ẩn tàng, phát triển ở trong đó65 nên gọi là hữu tránh. Cũng giống như hữu lậu vậy.

*Vì bị huỷ hoại, vì có thể đối trị nên nói là thế gian66.

*Vì các kiến trú ở trong đó mà sinh trưởng nên nói là kiến xứ67

*Vì là nhơn của hữu, sở y của hữu, nhiếp thuộc tam hữu nên nói là tam hữu68.

Địa là màu sắc và hình tướng Theo nhận hức của thế gian mà dặt tên

Như trên đã nói “năm uẩn, sắc. . . gọi là pháp hữu vi. Sắc uẩn là gì?

Giải rằng: Năm căn69: nhãn căn, nhĩ căn, tỷ căn, thiệt căn và thân căn. Năm cảnh70: tức cảnh giới của năm căn, nhãn . . . . ; đó là sắc, thanh, hương, vị và xúc. Vô biểu: là vô biểu sắc. Chỉ căn cứ vào số lượng nầy để thành lập tên gọi sắc uẩn.

Giải rằng: chữ “kia” chỉ cho năm cảnh được nói ở trước; chữ “thức” chỉ cho sự nhận biết về sắc, thanh, hương, vị và xúc. Năm loại tịnh sắc71, sở y của thức, theo thứ lớp, đó là năm căn nhãn, nhĩ,. . . . Như đức Thế Tôn dạy -Bí sô nên biết, nhãn là nội xứ tứ đại sở tạo, lấy tịnh sắc làm tánh. . . . Lại nữa, chữ “kia”chỉ cho năm căn nhãn, nhĩ. . . được nói ở trước; chữ”thức” chỉ cho năm thức nhãn, nhĩ, tỷ, thiệt và thân. Sở y của thức, năm loại tịnh sắc; đó là nhãn căn . . . là nghĩa sở y chỉ của các thức nhãn,. . . Như vậy, phù hợp với Phẩm loại túc luận nói rằng, thế nào gọi là nhãn căn? -là sở y của nhãn thức, lấy tịnh sắc làm tánh . . .

Tức sắc có hai loại, đó là -1. hiển sắc72. 2. hình sắc73. Hiển sắc có bốn -xanh, vàng, đỏ, trắng. Các hiển sắc khác chỉ là sự phối hợp của bốn sắc nầy. Hình sắc có tám loại -đầu tiên là dài, cuối cùng là không bằng phẳng.

Nói sắc có 20 loại tức cũng từ hai loại sắc xứ nầy chia làm hai mươi loại vậy. Đó là -xanh, vàng, đỏ, trắng, dài, ngắn, vuông, tròn, cao, thấp, phẳng, không bằng phẳng, mây, khói, bụi, mù, bóng, ánh sáng mặt trời, ánh sáng mặt trăng và tối. Có các Luận sư khác nói rắng, còn có không nhất hiển sắc74, tức 21 loại.

Trong đó, chánh75 là hình thể bằng phẳng; bất chánh là hình thể không bằng phẳng. Hơi nước bốc lên gọi là mù76. Ánh mặt trời gọi là quang77. Ánh mặt trăng, sao, lửa, bảo châu, điện. . . gọi là minh78. Ngăn che ánh mặt trời, mặt trăng, xuất hiện ở trong đó gọi là ảnh79; ngược lại gọi là tối. Các sắc còn lại dễ hiểu, không cần phải giải thích.

Hoặc có các loại sắc xứ chỉ có màu sắc, không có hình thể. Đó là xanh, vàng, đỏ, trắng, bóng, ánh mặt trời, ánh mặt trăng, tối. Hoặc có sắc xứ chỉ có hình thể, không có màu sắc. Đó là các sắc dài, ngắn, một phần thân biểu nghiệp tánh,. . . Hoặc có sắc xứ có cả màu sắc và hình thể. Đó là các sắc còn lại.

Có Luận sư nói: chỉ có ánh mặt trời, ánh mặt trăng mới là màu sắc; vì theo thế gian thì các sắc xanh, vàng. . . chỉ là cách nhìn từ các hình sắc dài, ngắn. . . mà ra.

Tại sao, trong một cực vi lại có cả hiển và hình?80 Vì từ đó có sự tri nhận cả hai. Chữ có81 được nói ở trên có nghĩa là có tri nhận, tức chỉ cho nhận thức, chẳng phải là có cảnh tức là đối tượng.

Nếu vậy, thì trong thân, lẽ ra cũng nên có sự tri nhận về hiển sắc.

Đó là các thanh hữu chấp thọ82, vô chấp thọ, có nguồn gốc từ đại chủng; thanh hữu tình danh83 và phi hữu tình danh, cả thảy là bốn. Trong đó, lại có khả ý, bất khả ý, thành ra tám loại . Thanh chấp thọ có nguồn gốc từ đại chủng, chỉ cho các âm thanh phát ra từ lời nói hay từ bàn tay. Thanh phi chấp thọ có nguồn gốc từ đại chủng, chỉ cho các âm thanh phát ra từ gió, rừng, sông,. . . Thanh hữu tình danh, chỉ cho ngữ biểu nghiệp. Thanh phi hữu tình danh, chỉ cho các loại âm thanh khác.

Có thuyết: có loại âm thanh thông cả hữu chấp thọ và phi chấp thọ có nguồn gốc từ đại chủng; như những âm thanh phát ra từ sự phối hợp của bàn tay và cái trống,. . .

Cũng như ở trên, Bà-sa không thừa nhận một cực vi hiển sắc lại có hai tổ hợp tứ đại; âm thanh cũng nên như vậy.

Hương xứ có bốn loại: hương thơm, hương thối, hương bình đẳng và hương không bình đẳng. Trong Luận nầy nói chỉ có ba loại: hương thơm, hương thối và hương bình đẳng.

Xúc xứ có mười một loaị: bốn đại chủng, tánh trơn, tánh nhám, tánh nặng, tánh nhẹ và lạnh, đói, khát. Đại chủng sẽ được nói sau; ở đây, mềm dịu gọi là trơn. Thô cứng gọi là nhám. Có thể cân gọi là nặng; ngược lai gọi là nhẹ. Muốn ấm gọi là lạnh. Muốn ăn gọi là đói. Muốn uống gọi là khát. Ba xúc sau cùng căn cứ vào nhơn mà thành lập tên gọi ở quả cho nên nói như vậy. Như có bài tụng rằng:

Ở cõi Sắc giới, không có các xúc đói, khát; nhưng có các xúc khác. Cũng ở cõi đó, y phục riêng từng cái, không thể cân được; gom lại thì cân được. Các xúc lạnh, nóng không gây tổn hại, chỉ có hữu ích. Đó là theo truyền thuyết của các luận sư Tỳ-bà-sa.

Trên đây, nói có nhiều loại sắc xứ. Trong đó, có lúc, nhãn thức duyên với một loại để sanh khởi; nghĩa là lúc đó, nhãn thức phân biệt, nhận thức riêng lẻ. Có lúc, nhãn thức duyên với nhiều loại để sanh khởi; nghĩa là lúc đó nhãn thức phân biệt một cách tổng quát. Chẳng hạn, từ xa quán sát một đoàn quân, đống bảo châu, vô lượng màu sắc, hình tướng núi rừng, . . .

Có các Luận sư nói: thân thức duyên tối đa là năm xúc để sanh khởi. Đó là bốn đại chủng và với một trong các xúc trơn, nhám . . . Có thuyết khác lại nói: duyên với toàn bộ mười một xúc84 để sanh khởi.

Như vậy, năm thức tổng duyên với cảnh tướng thì lẽ ra, thân thức thủ đắc cọng tướng của đối tượng85, chứ không thể thủ đắc tự tướng của đối tượng được.

Căn cứ vào tự tướng của môi trường (xứ) để chấp nhận rằng, năm thức thân thủ đắc tự tướng của đối tượng, chẳng phải căn cứ vào tự tướng của các vật thể86. Vậy chẳng có lỗi gì.

Suy nghĩ, phân biệt khi hai đối tượng cùng đến một lúc với hai căn thân và thiệt, thức nào khởi lên trước. Theo đối tượng mạnh mẽ, thức tương ứng, khởi lên trước. Nếu đối tượng quân bình, thiệt thức khởi lên trước, vì sự ăn uống duy trì tính cách tương tục của sinh mạng.

Đã nói xong đối tượng của năm căn và sự nắm bắt chúng. Tiếp đến nói về hành tướng của vô biểu sắc.

Được tạo thành bởi các đại chủng. Do đó, nói là vô biểu87

Loạn tâm: chỉ cho tâm nầy (thử tâm) và tâm khác (dư tâm)88. Vô tâm89: chỉ cho các tâm khi nhập vô tưởng định, diệt tận định. Chữ . v. v. là hiển thị bất loạn tâm và hữu tâm. Tuỳ lưu90 tức tương tợ, tương tục91. Tịnh, bất tịnh chính là thiện và bất thiện. Vì để phân biệt với tương tợ, tương tục của các đắc nên lại nói, được tạo thành bởi các đại chủng. Luận sư Tỳ-bà-sa nói: tạo cùng nghĩa với nhơn; nghĩa là nó tác thành năm loại nhơn92 - sanh, dưỡng, . . . Đó là phần trình bày về nguyên nhơn lập danh cho nên nói là do đó . Vô biểu, tuy lấy sắc nghiệp làm tánh như hữu biểu, nhưng nó không hiện bày ra ngoài khiến cho người ta nhìn thấy nên nói là vô biểu. Chữ nói, nhằm hiển bày rằng, đây là quan điểm của các luận sư Tỳ-bà-sa.

Tóm lại, vô biểu là sắc hoặc thiện, hoặc bất thiện sinh ra từ biểu nghiệp, hay từ định.

Nói rằng, được tạo thành bởi các đại chủng. Vậy, đại chủng là gì?

Bốn yếu tố nầy do có khả năng duy trì đặc tính riêng của nó; đồng thời, duy trì các sắc sở tạo93 nên gọi là giới94. Bốn giới nầy cũng gọi là bốn đại chủng95 vì tự thể của nó là sở y của tất cả các sắc khác; vì thể của nó là rất lớn. Hoặc vì ở trong địa v. v. . . , có các khối lượng tăng thạnh, hình tướng to lớn. Hoặc vì, nó phát sinh các tác dụng to lớn.

Chức năng của nó là gì; nói cách khác, bốn đại chủng nầy có thể tác thành những nghiệp gì?

Theo thứ tự, chúng tác thành bốn nghiệp (chức năng): trì, nhiếp, thục, trưởng. Nghiệp của địa giới là năng trì; của thuỷ giới là năng nhiếp; của hoả giới là năng thục; của phong giới là năng trưởng. Trưởng có nghĩa là tăng thạnh hoặc lưu dẫn.

Theo thứ lớp, tánh của chúng là, cứng, ướt, ấm và động. Tánh của địa giới là cứng; của thuỷ giới là ướt, của hoả giới là ấm và của phong giới là động. Do những tính chất đó, chúng có thể khiến các sắc sở tạo tương tục, sinh khởi đến các phương khác. Như ngọn đèn bị gió thổi gọi là động. Phẩm loại túc luận và Khế kinh nói: thế nào gọi là phong giới? Đó là lấy sự lay động làm tánh, như khinh (trạng thái nhẹ) v. v. Lại nói, tánh của khinh là sở tạo sắc. Nói khinh là ý muốn nêu nghiệp để hiện bày thể.

(13a-b) Địa là màu sắc và hình tướng Theo nhận thức của thế gian mà đặt tên

Thật vậy, Địa là màu sắc và hình tướng, lấy sắc xứ làm thể; đó là theo nhận thức của thế gian mà giả lập tên gọi. Do vì, thế gian khi chỉ cho nhau về địa, đều lấy màu sắc và hình thể để nói.

Nói phong tức giới có nghĩa là thế gian căn cứ vào tính chất lay động mà gọi là phong. Hoặc giống như địa . v. v. . . , theo nhận thức của thế gian mà gọi tên thì, phong cũng có màu sắc và hình tướng; cho nên nói như vậy. Như gió lam96, gió xoáy97 (tròn). Đây là dùng màu sắc để biểu thị phong.

Vì lý do gì mà uẩn có vô biểu là cuối cùng được gọi là sắc? Vì có tính chất biến hoại98. Như đức Thế Tôn dạy: Bí sô nên biết, vì có tính biến hoại cho nên gọi là sắc thủ uẩn. Cái gì làm cho nó biến hoại? Do bàn tay tiếp xúc khiến sắc sinh biến hoại . v. v. . . Biến hoại có nghĩa là não hoại99. Cho nên trong Phẩm Nghĩa100 nói:

Như thế nào gọi là sắc bị dục làm nhiễu não, biến hoại? Đó là dục nhiễu não, khiến sắc sinh biến hoại.

Nói vậy thì, cực vi101 không phải là sắc, vì chúng không biến ngại?

Vấn nạn nầy không đúng; bởi lẽ, không có cực vi nào tồn tại một cách độc lập. Chúng chỉ tồn tại trong một tổ hợp. Như vậy là, có nghĩa biến ngại.

Các pháp nầy cũng gọi là sắc. Vì, đã từng biến ngại và sẽ biến ngại; đồng thời có cùng tính chất với các pháp (kia) trong hiện tại; Như cũi chẳng hạn.

Có giải thích rằng: Do biểu sắc biến ngại; vô biểu phụ thuộc vào hữu biểu nên cũng được gọi là sắc. Ví như cây lay động, ảnh cũng lay động theo.

Giải thích nầy không đúng. Bởi lẽ, vô biểu không hề biến ngại102. Lại nữa, nếu nói như trên thì, khi biểu sắc diệt, lẽ ra, vô biểu cũng phải diệt. Như cây không còn, ảnh cũng theo đó mà mất.

Có giải thích rằng, vì đại chủng sở y biến ngại nên vô biểu nghiệp cũng được gọi là sắc.

Nếu nói, do đại chủng sở y biến ngại mà gọi (năng y) là sắc thì, năm thức nhãn, nhĩ, v. v. . . , lẽ ra cũng nên gọi là sắc?

Vấn nạn nầy không tương thích. Vì, khi vô biểu nương nơi đại chủng để chuyển biến, như ảnh nương cây, quang nương bảo châu, không giống như khi năm thức nương vào năm căn; vì ở đây, năm căn chỉ là trợ sinh nhơn103 của thức mà thôi. Vả lại, câu “bóng nương cây, quang nương bảo châu” không phù hợp với nghĩa của Tỳ-bà-sa. Tỳ-bà- sa nói: các cực vi hiển sắc như bóng, v. v. . . mỗi mỗi đều tự nương vào đại chủng của nó. Cho nên, dù đồng ý rằng, bóng, ánh “nương vào” cây và bảo châu nhưng vô biểu sắc không có sự “nương vào” giống như vậy. Bà sa chấp nhận rằng, đại chủng sở y mất nhưng vô biểu sắc không theo đó mà mất.

Do vậy, những điều được nói trên chưa phải là giải thích thỏa đáng.

Lại có một giải thích khác: năm sở y của các thức nhãn, nhĩ v.v. . . là bất định; hoặc bị biến ngại như các căn nhãn v.v. . . ; hoặc không bị biến ngại như vô gián ý1 104 Sở y của vô biểu không giống như vậy. Do đó, những vấn nạn trước là không tương thích.

56 Ht. Như nhũ như tân, ¦如乳如薪 . Cđ.Như độc đà, ¦如獨陀 . Skt. dugdha

57 Ht. Thế lộ, 世路：đường đi; thời gian. Skt. adhvan: đường đi, lữ hành, khoảng cách, thời gian.

58 Ht. Ngôn, 言 : lời nói, đàm luận, sự trình bày. Skt. kathā

59 Ht. Y , 依 : nương tựa, dựa vào. Skt. vastu: sự vật, vật chất, chất liệu, chỗ nương tựa.

60 Ht. hữu ly 有離 . Skt. saniḥsāra. Ly tức vĩnh ly 離即永離 . Cđ.: vĩnh xuất danh ly 永出名離

61 Ht. hữu sự 有事 ; cđ.: Hữu loại 有類 . Skt.: savastuka.

62 Ht. thủ uẩn 取蘊 ; cđ.: thủ ấm 取陰 . Skt.: upādānaskandha.

63 Ht. vô lậu hành 無漏行 . Skt.: anāsravāḥ saṃskarāh.

64 Ht. hữu tránh 有諍 ; cđ.: hữu đấu tránh 有鬥諍 . Skt. : saraṇa.

65 Ht. tránh tuỳ tăng cố 諍隨增故 ; cđ.: đấu tránh sở tuỳ miên cố 鬥諍所隨眠故 . Skt. : tad anuśayitatvāt.

66 Ht. thế gian 世間 . Skt.: loka.

67 Ht. kiến xứ 見處 . Skt.: dṛṣṭi-ṣṭhāna.

68 Ht. hữu 有 ; cđ.: tam hữu, diệc danh tam hữu 三有，亦名三有 . Skt.: bhavatīti bhavaḥ.

69 Ht. năm căn 五根 . Skt.: pañcendriyāṇi.

70 Ht. năm cảnh 五境 , Cđ.Năm trần 五塵 . Skt.: pañcārthās.

71 Ht. tịnh sắc 淨色 . Skt.: rūpāprasāda.

72 Ht. hiển sắc 顯色 . Skt.: varṇa.

73 Ht. hình sắc 形色 . Skt.: saṃsthāna.

74 Ht. không 空 . Skt.: nabhas, màu xanh da trời.

75 Ht. chánh 正 , hình thể bằng phẳng. Skt.: sātam samasthāna.

76 Ht. mù 霧 hơi nước từ đất bốc lên.

77 Ht. ánh mặt trời 光 . Skt.: ātapa.

78 Ht. ánh mặt trăng ...明 Skt.: āloka.

79 Ht. bóng 影 . Skt.: chāya.

80Chánh lý, tr.334a14: nạn vấn nầy không liên hệ đến quan điểm hữu bộ. Bảo sớ, tr. 478b 22: đây là nạn vấn của Kinh bộ.

81Ht. có 有 : hữu trí nghĩa phi hữu cảnh nghĩa 有智義非有境義 . Skt. vidyate: có nghĩa là “nó có mặt”; “nó được nhận biết”.

82 Ht. hữu chấp thọ 有執受 . Skt.: upātta.

83 Ht. hữu tình danh, hữu tình số 有情名，有情數 . Skt.: sattvākhyaḥ.

84Ht. xúc觸 : cái năng xúc 能觸 (spṛśya); và cái bị xúc 所觸 (spraṣtavya)

85Ht.cọng tướng 共相 . Skt. sāmānya lakṣāṇa .Quang ký, 1B,tr. 21c2: Theo Kinh, năm thức tiếp nhận đối tượng cá biệt. Nếu duyên tổng thể thì đối tượng không còn cá biệt.

86 Ht. tự tướng 自相 .Skt.svalakṣāṇa . Tỳ bà sa 13, tr. 65a13: tự tướng có hai: 1.sự tự tướng (dravya-svalakṣaṇa) ; 2. xứ tự tướng (āyatana-svalakṣaṇa). Nếu y sự tự tướng thời cả năm thức duyên với cộng tướng. Nếu y xứ tự tướng thời cả năm thức duyên với tự tướng.

87 Ht. vô biểu 無表 ; Cđ.Vô giáo 無教 . Skt. avi jñapti.

88 Ht. loạn tâm 亂心 . Skt.: vikṣipta-citta.

89 Ht. vô tâm 無心 . Skt. acittaka.

90 Ht. tuỳ lưu 隨流 . Skt.: anubhandha.

91 Ht. tương tợ tương tục 相似相續 . Skt. pravāha.

92 Ht. năm nhơn 五因, Tỳ bà sa 127, gồm sanh nhơn 生因 (janana-hetu), y nhơn 依因 (niśraya-hetu), lập nhơn 立因 (sthāna-hetu), trì nhơn 持因 (upastambha-hetu), dưỡng nhơn 養因 (upabṛṃhana-hetu).

93 Ht. sở tạo sắc 所造色 . Skt.: upādāya-rūpa.

94 Ht. giới 界. Skt.: dhātu.

95Ht. bốn đại chủng 四大種 . Skt.: bhūta.

96 Ht. gió lam 黑風, nīlakā vātyā .

97Ht. gió xoáy 團風 . Skt.: maṇḍalikā vātyā.

98 Ht. biến hoại 變壞 . Cđ. biến ngại 變礙 . Skt.: rūpṇa.

99 Ht. não hoại 惱壞 ; Cđ. đối ngại 對礙 . Skt.: bādhyate.

100 Ht. Phẩm nghĩa 品義 ; Cđ.Nghĩa bộ kinh 義部經 . Bảo sớ 1B, tr. 23 c6: tác phẩm được biên tập bởi Pháp Cứu.

101 Ht. cực vi 極微； Cđ：lân hư sắc 鄰虛色 . Skt. paramāṇurūpa.

102 Ht. vô biến ngại 無變礙； Cđ., vô biến hoại 無變壞 . Skt.: avikāra

103 Ht.trợ sanh duyên 助生緣；Cđ., sanh duyên 生緣

104 Ht. vô gián ý 無間意 . Cđ., ý thức 意識 .

A TỲ ĐẠT MA CÂU XÁ LUẬN

B. Luận thích