ÿþ<html xmlns:v="urn:schemas-microsoft-com:vml" xmlns:o="urn:schemas-microsoft-com:office:office" xmlns="http://www.w3.org/TR/REC-html40"> <!-- #BeginTemplate "tsnc12.dwt" --> <head> <meta http-equiv="Content-Language" content="en-us"> <meta http-equiv="Content-Type" content="text/html; charset=unicode"> <title>T­p san nghiên céu Ph­t hÍc</title> <style> <!-- p.MsoNormal {mso-style-parent:""; margin-top:6.0pt; margin-right:0cm; margin-bottom:0cm; margin-left:0cm; margin-bottom:.0001pt; text-align:justify; text-justify:inter-ideograph; font-size:12.0pt; font-family:CN-Times; } .MsoBody { font-family: CN-Times; font-size: 12pt; color: #000080; word-spacing: 0; text-indent: 0; line-height: 150%; text-align: justify; margin: 0 } div.Section9 {page:Section9; } h1 {margin-top:12.0pt; margin-right:0cm; margin-bottom:3.0pt; margin-left:0cm; text-align:justify; text-justify:inter-ideograph; page-break-after:avoid; font-size:18.0pt; font-family:CN-Times; text-transform:uppercase; font-style:italic} h2 {margin:3.0pt 0cm; text-align:center; page-break-after:avoid; font-size:14.0pt; font-family:CN-Times; font-weight:bold; } h3 {margin-top:6.0pt; margin-right:0cm; margin-bottom:3.0pt; margin-left:0cm; text-align:center; page-break-after:avoid; font-size:13.0pt; font-family:CN-Times; color:red; font-weight:bold; font-style:italic; } span.byline {color:navy} div.Section10 {page:Section10; } span.MsoFootnoteReference {font-family:CN-Times; color:maroon; vertical-align:super} div.Section1 {page:Section1; } div.Section2 {page:Section2; } div.Section3 {page:Section3; } table.MsoNormalTable {mso-style-parent:""; font-size:10.0pt; font-family:"Times New Roman"; } div.Section4 {page:Section4; } div.Section5 {page:Section5; } div.Section6 {page:Section6; } div.Section7 {page:Section7; } div.Section8 {page:Section8; } --> </style> </head> <body style="text-align: center"> <p class="Heaing1" align="center" style="margin:0 0cm; text-align: center; "> <font face="Times New Roman"> <span style="font-weight: normal; font-style: normal">T¬P SAN</span></font></p> <h1 align="center" style="margin:0 0cm; text-align: center; "> <font color="#000080" face="Times New Roman" size="4"> <span lang="VI" style="font-style: normal">NGHIÊN CèU PH¬T HÌC</span></font></h1> <p class="MsoNormal" align="center" style="text-align: center; margin-top: 0; margin-bottom:0"> <font face="Times New Roman" size="2"> <span lang="VI">PH¬T GIÁO THêA THIÊN - HU¾</span></font></p> <p class="MsoNormal" align="center" style="text-align: center; margin-top: 0; margin-bottom:0"> <font face="Times New Roman" size="2"> <b><i><span lang="VI">SÑ </span>12<span lang="VI"> - Pl. 2548 - PhÕ bi¿n nÙi bÙ</span></i></b></font></p> <hr width="40%"> <p class="MsoNormal" align="center" style="text-align: center; margin-top: 0; line-height:150%; margin-bottom:0"> &nbsp;</p> <table border="0" width="100%" id="table1" cellspacing="0" cellpadding="0"> <tr> <td><!-- #BeginEditable "body" --> <div class="Section1"> <h5 style="text-align: center"> <span lang="EN-US" style="font-family: CN-Times; font-style: normal"> <font size="6" color="#000080">PHÁP VÀ V N PHÁP</font></span></h5> <p class="MsoNormal" align="right" style="text-align: center"> <span lang="EN-US">By Edward CONZE</span><hr width="20%"> <p class="MsoNormal" align="right" style="text-align: center"> &nbsp;</div> <p class="MsoNormal" style="line-height: 150%; margin-bottom: 0">Cái mà ng°Ýi ngoài gÍi là  Ph­t giáo , chính các Ph­t giáo Ó gÍi là  Dharma <a name="_ftnref1" title href="#_ftn1"><span class="MsoFootnoteReference"><span style="vertical-align: baseline">*</span></span></a>. Tñ b£n ch¥t, hÍc thuy¿t vÁ Pháp là c¡ sß chung cho h¿t th£y các tr°Ýng phái, và nó thi¿t Ënh khuôn khÕ cho tri ki¿n Ph­t hÍc hành ho¡t. ¯u iÃm cça Th. Stcherbatsky<a name="_ftnref2" title href="#_ftn2"><span class="MsoFootnoteReference"><span style="font-size: 12.0pt; font-family: CN-Times; vertical-align: baseline">[1]</span></span></a> chính là ã nh­n ra r±ng mÍi tông phái khác biÇt cça Ph­t giáo Áu có chung nhïng quan niÇm vÁ  Dharma , và chúng là nÁn t£ng cça các hình théc thiÁn Ënh và lý gi£i cao c¥p h¡n, cing nh° là khßi iÃm cho mÍi sñ khai triÃn sau này. Tr°Ûc ông, các hÍc gi£ cÑ công xây dñng hình £nh éc Ph­t nh° mÙt nhà ¡o éc, thành ra ý ngh)a cça nhïng phân tích tri¿t hÍc vÁ thñc t¡i thành tëng nhân tÑ cça nó, hay các  pháp (dharma), không °ãc chú ý ho·c bË g¡t ra nh° là nhïng biÇn thuy¿t có tính kinh viÇn vÁ sau này. Tuy th¿ Stcherbatsky v«n tin r±ng khi gi£i thích Ph­t giáo ng°Ýi ta không chÉ bám sát vào các chú gi£i cça ¤n Ù, mà còn dña vào các truyÁn thÑng ti¿p diÅn sinh Ùng cça Tây t¡ng, Mông cÕ, Trung hoa và Nh­t b£n, iÁu ó ¯t s½ °a chúng ta ¿n g§n giáo thuy¿t nguyên thu÷ cça éc Ph­t h¡n là nhïng tái l­p Ùc oán cça các hÍc gi£ Tây ph°¡ng hiÇn ¡i.</p> <p class="MsoNormal" style="line-height: 150%; margin-bottom: 0">Trong ch°¡ng vô cùng khó này, tr°Ûc h¿t chúng ta s½ gi£i thích tóm t¯t b£y ý ngh)a quan trÍng nh¥t cça të  pháp ; ti¿p ¿n kh£o sát mÙt sÑ ·c iÃm các  pháp nh° là các  hiÇn thñc ích thñc , °ãc Ënh ngh)a theo c£ hai chiÁu tích cñc và tiêu cñc, xem xét ba b°Ûc °ãc cho là theo ó các  pháp này thành hình và Óng thÝi cing là ph°¡ng cách mà chúng lo¡i trë khái niÇm sai l§m vÁ  ngã .</p> <p class="MsoNormal" style="line-height: 150%; margin-bottom: 0">Ph¡n ngï <i> dharma</i> có ngï cn là <i>dh[</i>,  gìn giï, duy trì , mà nÁn t£ng xu¥t phát cing nh° các të <i>thronos, firmus, fretus</i>. Trong ngôn ngï Ph­t giáo nó mang nhiÁu ý ngh)a và r¥t hàm h×n. Trong các ngï ngh)a a d¡ng này<a name="_ftnref3" title href="#_ftn3"><span class="MsoFootnoteReference"><span style="font-size: 12.0pt; font-family: CN-Times; vertical-align: baseline">[2]</span></span></a>, có b£y ý ngh)a tri¿t hÍc quan trÍng:</p> <p class="MsoNormal" style="line-height: 150%; margin-bottom: 0">1. Trong ngh)a <i>b£n thà hÍc</i>, Dharma là:</p> <p class="MsoNormal" style="line-height: 150%; margin-bottom: 0">1a. mÙt thñc t¡i siêu nghiÇm thñc hïu trong chân lý tuyÇt Ñi và trong ý ngh)a céu cánh<a name="_ftnref4" title href="#_ftn4"><span class="MsoFootnoteReference"><span lang="EN-US" style="font-size: 12.0pt; font-family: CN-Times; vertical-align: baseline">[3]</span></span></a>. Ni¿t bàn là  Pháp làm Ñi t°ãng cho trí tuÇ siêu viÇt, hay pháp siêu viÇt<a name="_ftnref5" title href="#_ftn5"><span class="MsoFootnoteReference"><span lang="EN-US" style="font-size: 12.0pt; font-family: CN-Times; vertical-align: baseline">[4]</span></span></a>, và khi ng°Ýi ta quy y Pháp cing téc là quy h°Ûng vÁ Ni¿t bàn<a name="_ftnref6" title href="#_ftn6"><span class="MsoFootnoteReference"><span lang="EN-US" style="font-size: 12.0pt; font-family: CN-Times; vertical-align: baseline">[5]</span></span></a>. Þ ây <i>dharma</i> có vË trí t°¡ng tã nh° <i>tman</i> (ngã) hay <i>brahman </i> (¡i ngã) trong mÙt sÑ hÇ thÑng ¤n Ù giáo.</p> <p class="MsoNormal" style="line-height: 150%; margin-bottom: 0">1b. dharma là  tr­t tñ lu­t t¯c cça vi trå, cùng kh¯p, b¥t diÇt, tñ hïu <a name="_ftnref7" title href="#_ftn7"><span class="MsoFootnoteReference"><span lang="EN-US" style="font-size: 12.0pt; font-family: CN-Times; vertical-align: baseline">[6]</span></span></a>.  Dù ch° Nh° lai (<i>Tathgatas</i>) có xu¥t hiÇn hay không, tình tr¡ng ó cça v¡n v­t, tr­t tñ ã thi¿t l­p ó cça <i>pháp</i> (hay b£n ch¥t th°Ýng h±ng cça nó, <i>dhammammhitit</i>, pháp trå), chu×i trình tñ cÑ Ënh ó (hay <i> dhammaniymat, </i>pháp vË) ã hình thành vïng ch¯c, ngh)a là, h¿t th£y các pháp hïu vi Áu vô th°Ýng, khÕ, vô ngã <a name="_ftnref8" title href="#_ftn8"><span class="MsoFootnoteReference"><span lang="EN-US" style="font-size: 12.0pt; font-family: CN-Times; vertical-align: baseline">[7]</span></span></a>. ó là quan iÃm cça Th°ãng to¡ bÙ. Các nguÓn khác nói vÁ  chân tánh (<i>dharmat, </i>pháp tính) này cça các pháp (<i>dharmas</i>), téc tr­t tñ xác l­p cça các pháp, dòng t°¡ng tåc Õn Ënh cça các pháp, nh° là Chân Nh°, Thñc t¿, Nh° thñc, Chân nh° b¥t bi¿n; dù các Nh° lai có xu¥t hiÇn hay không xu¥t hiÇn, chúng v«n v­y <a name="_ftnref9" title href="#_ftn9"><span class="MsoFootnoteReference"><span lang="EN-US" style="font-size: 12.0pt; font-family: CN-Times; vertical-align: baseline">[8]</span></span></a>.  Chân tánh cça v¡n pháp ß ây là pháp duyên khßi, v«n v­n hành dù có sñ xu¥t hiÇn hay không xu¥t hiÇn cça ch° Nh° lai là b­c duy nh¥t có kh£ nng nh­n ra chúng. MÙt ví då khác r¥t hay trong mÙt bài kÇ cça kinh Pháp cú (<i>Dhammapada</i>)<a name="_ftnref10" title href="#_ftn10"><span class="MsoFootnoteReference"><span lang="EN-US" style="font-size: 12.0pt; font-family: CN-Times; vertical-align: baseline">[9]</span></span></a>:  H­n thù không bao giÝ có thà xóa tan h­n thù, chÉ có không h­n thù mÛi xóa bÏ °ãc h­n thù. ó là Ënh lu­t muôn Ýi (<i>eso dhammo sanantano, esha dharma% santana%</i>).</p> <p class="MsoNormal" style="line-height: 150%; margin-bottom: 0">1c.  mÙt hiÇn thñc ích thñc , sñ v­t °ãc nhìn th¥y khi Pháp °ãc hiÃu là quy ph¡m. Nó là mÙt sñ kiÇn pháp, hay chân lý khách quan. Khía c¡nh này cça  pháp r¥t khó hiÃu nên s½ °ãc gi£i thích sau.</p> <p class="MsoNormal" style="line-height: 150%; margin-bottom: 0">1d. nhïng dï kiÇn khách quan dù thñc hay b¥t thñc xét vÁ pháp tính, nhïng Ñi t°ãng tâm lý hay nhïng dï kiÇn tri giác, téc nhïng Ñi t°ãng hay sß y cça tâm ý vÑn °ãc coi là giác quan thé sáu.</p> <p class="MsoNormal" style="line-height: 150%; margin-bottom: 0">1e. ·c tính, ph©m tính, tính ch¥t, thuÙc tính. Ý ngh)a này i ôi vÛi viÇc dùng të <i>dharma</i> nh° mÙt tính të (-<i>dharma</i>, -<i>dharmin</i>), ó là  h¿t th£y các pháp hïu vi t¥t y¿u ph£i h° ho¡i (<i>vaya-dharm</i>) , trong ó pháp (-<i>dharma</i>) có thà °ãc dËch  bË chi phÑi bßi ,  tuân theo Ënh lu­t ,  có b£n ch¥t là (<i>eids</i>),  quy¿t Ënh ph£i là ,  °ãc Ënh là ,  có ·c tính cÑ hïu (dña trên Ënh lu­t tñ nhiên hay k¿t c¥u hãp lý cça vi trå) (xem 1b). Nhìn th¥y mÙt xác ch¿t, vË tó-kheo tñ nhç, khi so sánh nó vÛi thân thà cça chính mình:  thân thà này cça ta cing cùng b£n tánh ¥y (<i>evaC-dhammo</i>), cùng lo¡i ¥y, và nó không v°ãt ngoài tánh cách ¥y. </p> <p class="MsoNormal" style="line-height: 150%; margin-bottom: 0">2. Ph£n ánh t° cách ¡o éc trong cuÙc sÑng, <i>dharma</i> là lu­t t¯c, sñ chánh trñc, éc h¡nh, chánh hành, bÕn ph­n hành ¡o. Ph£n ngh)a <i>a-dharma</i>, <i>phi pháp</i>, là không chánh trñc, tà h¡nh, vô ¡o éc , <i>dhmika</i>, úng pháp, chánh trñc, <i>dharmeGa</i>,  mÙt cách nh° pháp, mÙt cách úng ¯n, thích áng . Trong ý ngh)a này,  <i>dharma</i> là toàn bÙ cuÙc sÑng tu ¡o chi phÑi trong các måc 1 và 3, và có nm ph§n (<i>skandha</i>) là giÛi, Ënh, huÇ, gi£i thoát và gi£i thoát tri ki¿n<a name="_ftnref11" title href="#_ftn11"><span class="MsoFootnoteReference"><span lang="EN-US" style="font-size: 12.0pt; font-family: CN-Times; vertical-align: baseline">[10]</span></span></a>. Nm ph§n này t¡o thành  nm chi ph§n cça Pháp thân, và hiÃn thË (<i>skcyate</i>) Ni¿t bàn <a name="_ftnref12" title href="#_ftn12"><span class="MsoFootnoteReference"><span lang="EN-US" style="font-size: 12.0pt; font-family: CN-Times; vertical-align: baseline">[11]</span></span></a>. Thu­t ngï quen thuÙc <i>dharmacary<a name="_ftnref13" title href="#_ftn13"><span class="MsoFootnoteReference"><span style="vertical-align: baseline">++</span></span></a></i> chÉ  sñ hành trì pháp , téc °Ýng ¿n Ni¿t bàn (1a), hay °ãc gÍi nh° v­y vì nó còn ngn ch·n (<i>vidhraGa</i>,) sñ tái sinh trong khÕ c£nh<a name="_ftnref14" title href="#_ftn14"><span class="MsoFootnoteReference"><span lang="EN-US" style="font-size: 12.0pt; font-family: CN-Times; vertical-align: baseline">[12]</span></span></a>.  <i>Dharmacarin</i> (ng°Ýi hành trì pháp) sÑng an l¡c ß th¿ gian này cing nh° trong th¿ giÛi siêu viÇt <a name="_ftnref15" title href="#_ftn15"><span class="MsoFootnoteReference"><span lang="EN-US" style="font-size: 12.0pt; font-family: CN-Times; vertical-align: baseline">[13]</span></span></a>. Và ôi khi<a name="_ftnref16" title href="#_ftn16"><span class="MsoFootnoteReference"><span lang="EN-US" style="font-size: 12.0pt; font-family: CN-Times; vertical-align: baseline">[14]</span></span></a>  dharma còn °ãc dùng à chÉ Thánh ¡o vÑn còn °ãc gÍi là  dòng Pháp l°u (<i>dharmasota</i>), iÃm §u tiên hành gi£ ¡t ¿n à trß thành  ng°Ýi nh­p l°u , giai vË s¡ khßi trong hàng thánh gi£.</p> <p class="MsoNormal" style="line-height: 150%; margin-bottom: 0">3. Nhïng dï kiÇn pháp cça måc 1 và 2 khi °ãc diÅn gi£i trong lÝi d¡y cça éc Ph­t, thì të ngï có ngh)a là  giáo thuy¿t ,  kinh iÃn ,  chân lý (thuÙc vÁ tri théc, không ph£i b£n thà lu­n nh° måc 1a),  thánh iÃn , (th°Ýng khác vÛi <i>Vinaya,</i> lu­t t¡ng). VÛi ngh)a này nó th°Ýng °ãc gÍi là <i>Sad-dharma</i>,  chánh hay  diÇu Pháp, dù ngay c£ tr°Ýng hãp này cing có sñ m¡ hÓ nh¥t Ënh, và  chánh pháp cing là giáo pháp (<i>gama</i>, thánh giáo, nh° måc 3) hay hành trì (<i>adhigama</i>, nh° måc 2)<a name="_ftnref17" title href="#_ftn17"><span class="MsoFootnoteReference"><span lang="EN-US" style="font-size: 12.0pt; font-family: CN-Times; vertical-align: baseline">[15]</span></span></a>.  Pháp tòa là mÙt phi¿n á, t¥m chi¿u hay nÇm vv... n¡i hành gi£ ngÓi gi£ng pháp.  Pháp s° là ng°Ýi  khai mß tuÇ nhãn cho ng°Ýi khác, gi£ng gi£i các pháp thiÇn và b¥t thiÇn, xây dñng nên Pháp thân vô nhiÅm<a name="_ftnref18" title href="#_ftn18"><span class="MsoFootnoteReference"><span lang="EN-US" style="font-size: 12.0pt; font-family: CN-Times; vertical-align: baseline">[16]</span></span></a>. Thu­t ngï <i>dharmadna</i>,  Pháp thí , khác vÛi  tài thí , vì v­y có thà °ãc coi nh°  t·ng ph©m tâm linh .</p> <p class="MsoNormal" style="line-height: 150%; margin-bottom: 0">Thông th°Ýng, hoàn toàn không dÅ xác Ënh thu­t ngï mang ý ngh)a nào trong vô sÑ ý ngh)a bi¿n thiên này<a name="_ftnref19" title href="#_ftn19"><span class="MsoFootnoteReference"><span lang="EN-US" style="font-size: 12.0pt; font-family: CN-Times; vertical-align: baseline">[17]</span></span></a>. Khi éc Ph­t d¡y  sñ thuy¿t Pháp nh° chi¿c bè dùng à qua sông, pháp ¥y c§n ph£i të bÏ, huÑng gì phi pháp , Th°¡ng tÍa bÙ hiÃu të  pháp trong ý ngh)a éc lý, còn các nhà ¡i thëa hiÃu theo ngh)a b£n thà hÍc<a name="_ftnref20" title href="#_ftn20"><span class="MsoFootnoteReference"><span lang="EN-US" style="font-size: 12.0pt; font-family: CN-Times; vertical-align: baseline">[18]</span></span></a>. <i>Dharma-rj</i> có thà là vË  Pháp v°¡ng&#39; (Chánh pháp cça éc Ph­t) ho·c vË  minh quân (cça th¿ gian). Tr°Ýng hãp này ngï c£nh s½ giúp ta xác Ënh ó là ai. M·t khác r¥t nhiÁu thu­t ngï liên quan ¿n giáo thuy¿t cao c¥p h¡n ã °ãc trao truyÁn të các b­c cÕ éc mà các bÙ phái không ph£i lúc nào cing Óng thu­n vÁ ý ngh)a chính xác cça chúng. Ví då nh° các thu­t ngï  Pháp thân (<i>Dharma-body</i>)<a name="_ftnref21" title href="#_ftn21"><span class="MsoFootnoteReference"><span lang="EN-US" style="font-size: 12.0pt; font-family: CN-Times; vertical-align: baseline">[19]</span></span></a>,  Pháp nhãn (<i>Dharma-eye</i>)<a name="_ftnref22" title href="#_ftn22"><span class="MsoFootnoteReference"><span lang="EN-US" style="font-size: 12.0pt; font-family: CN-Times; vertical-align: baseline">[20]</span></span></a>,  trí tuÇ phân biÇt pháp (pháp vô ng¡i gi£i, <i>dharma-pratisaCvid</i>) <a name="_ftnref23" title href="#_ftn23"><span class="MsoFootnoteReference"><span lang="EN-US" style="font-size: 12.0pt; font-family: CN-Times; vertical-align: baseline">[21]</span></span></a>,  gi£n tr¡ch pháp (<i>Pravicaya</i>),  nh­n théc vÁ tính th°Ýng trå cça các pháp (<i>dharma-sthitijñna: </i>pháp trå trí)<a name="_ftnref24" title href="#_ftn24"><span class="MsoFootnoteReference"><span lang="EN-US" style="font-size: 12.0pt; font-family: CN-Times; vertical-align: baseline">[22]</span></span></a>, vv... Và khi ¡i thëa Óng nh¥t các pháp t°¡ng quan nhân qu£ vÛi mÙt Pháp duy nh¥t thì sñ khác biÇt chính y¿u giïa  pháp và  ch° pháp không còn nïa.</p> <p class="MsoNormal" style="line-height: 150%; margin-bottom: 0">ViÇc diÅn ¡t th°Ýng khác nhau vÁ sñ thiên trÍng h¡n là vÁ quan iÃm. Nói chung Th°ãng tÍa bÙ nh¥n m¡nh ý ngh)a °¡ng nhiên và nghiêm túc cça các thu­t ngï, trong khi các nhà ¡i thëa có khuynh h°Ûng cho chúng ý ngh)a tôn giáo và cao xa h¡n. Të ngï  <i>dharma-dhtu</i>, pháp giÛi, Ñi vÛi Th°ãng tÍa bÙ thông th°Ýng có ngh)a là giÛi thé m°Ýi b£y trong m°Ýi tám giÛi, ngh)a là nhïng Ñi t°ãng cça ý théc và có vai trò nh° nhïng nhân tÑ óng góp vào ti¿n trình trí tuÇ cça chúng ta<a name="_ftnref25" title href="#_ftn25"><span class="MsoFootnoteReference"><span style="vertical-align: baseline">+</span></span></a>. Nh°ng dù hÍ thÉnh tho£ng cing dùng të này vÛi ngh)a  chân lý pháp tánh , nh° khi nói Nh° Lai (<i>Tathgata</i>) là b­c nh¥t thi¿t trí vì ngài ã thâm nh­p <i> dharmadhtu</i><a name="_ftnref26" title href="#_ftn26"><span class="MsoFootnoteReference"><i><span lang="EN-US"><b><span lang="EN-US" style="font-size: 12.0pt; font-family: CN-Times; vertical-align: baseline">[23]</span></b></span></i></span></a>, và có l§n<a name="_ftnref27" title href="#_ftn27"><span class="MsoFootnoteReference"><span lang="EN-US" style="font-size: 12.0pt; font-family: CN-Times; vertical-align: baseline">[24]</span></span></a> các vË Ç tí nh° Xá-lãi-ph¥t °ãc nói là  ã thông ¡t pháp giÛi, trong hình thái cn b£n cça nó, ché không ¡n gi£n là sñ biÃu hiÇn riêng r½ . Trong ¡i chúng bÙ (<i>MahsaEghika</i>) và ¡i thëa (<i>Mahyna</i>), <i>dharmadhtu</i> r¥t th°Ýng xuyên hàm ngh)a là Pháp tÑi th°ãng (hay tuyÇt Ñi, <i>absolute Dharma</i>) (sÑ 1a), là mÙt nhân tÑ phå trã cho mÍi c¥u thành ng«u nhiên cça kinh nghiÇm chúng ta<a name="_ftnref28" title href="#_ftn28"><span class="MsoFootnoteReference"><span style="vertical-align: baseline">*</span></span></a>.  Pháp giÛi trß thành mÙt trong nhïng Óng ngh)a cça TuyÇt Ñi; nó không thuÙc vÁ nh­n théc lu­n mà mang ý ngh)a hoàn toàn ¡o giáo, vÛi quy mô rÙng ¿n méc thu­t ngï có thà °ãc xem nh°  c£nh vñc cça ¡o giáo<a name="_ftnref29" title href="#_ftn29"><span class="MsoFootnoteReference"><span lang="EN-US" style="font-size: 12.0pt; font-family: CN-Times; vertical-align: baseline">[25]</span></span></a>. Không nhiÅm ô, và Óng ngh)a vÛi gi£i thoát, nó là nÁn t£ng tâm linh (<i>[raya<a name="_ftnref30" title href="#_ftn30"><span class="MsoFootnoteReference"><span style="vertical-align: baseline">+</span></span></a></i>) phÕ bi¿n kh¯p n¡i (<i>sarvatraga<a name="_ftnref31" title href="#_ftn31"><span class="MsoFootnoteReference"><span style="vertical-align: baseline">++</span></span></a></i>), là sß y cça các Thanh vn, Ph­t duyên giác và BÓ tát<a name="_ftnref32" title href="#_ftn32"><span class="MsoFootnoteReference"><span lang="EN-US" style="font-size: 12.0pt; font-family: CN-Times; vertical-align: baseline">[26]</span></span></a>. ó là sñ mß rÙng vô cùng cça <i>Dharma</i> vÑn  thiÇn, tËnh, b¥t tí , và là c£nh giÛi sß tri cça ch° Nh° Lai. Có l½ nó có ý ngh)a không chÉ thuÙc vÁ tâm linh mà còn mang tính vi trå, nh° °ãc biÃu hiÇn trong o¡n vn bí hiÃm vÁ th¿ giÛi:  cái gì xem Pháp giÛi là ch× triÃn khai t­n cùng, thì h° không giÛi là t­n iÃm cça nó <a name="_ftnref33" title href="#_ftn33"><span class="MsoFootnoteReference"><span lang="EN-US" style="font-size: 12.0pt; font-family: CN-Times; vertical-align: baseline">[27]</span></span></a>, và trong chëng mñc nào ó, lý thuy¿t còn cho r±ng mÙt vË BÓ tát ¿n giai vË thé tám s½ të bÏ xác thân có thà diÇt vong này à  lãnh nh­n mÙt thân xu¥t sanh të Pháp giÛi .<a name="_ftnref34" title href="#_ftn34"><span class="MsoFootnoteReference"><span lang="EN-US" style="font-size: 12.0pt; font-family: CN-Times; vertical-align: baseline">[28]</span></span></a></p> <p class="MsoNormal" style="line-height: 150%; margin-bottom: 0">VÛi Th°ãng tÍa bÙ, chï  pháp tánh (<i>dharmat</i>) nói chung có ngh)a là cái gì  hãp quy cç hay  thuÙc b£n tánh cça v¡n hïu <a name="_ftnref35" title href="#_ftn35"><span class="MsoFootnoteReference"><span lang="EN-US" style="font-size: 12.0pt; font-family: CN-Times; vertical-align: baseline">[29]</span></span></a>. Theo công théc sau cça ¡i thëa:  Ôi Pháp, ôi Pháp, ôi pháp tánh cça Pháp! <a name="_ftnref36" title href="#_ftn36"><span class="MsoFootnoteReference"><span lang="EN-US" style="font-size: 12.0pt; font-family: CN-Times; vertical-align: baseline">[30]</span></span></a>, chï  ôi (<i>aho</i>) ß ây là  ôi tuyÇt vÝi thay, kó diÇu thay! <a name="_ftnref37" title href="#_ftn37"><span class="MsoFootnoteReference"><span lang="EN-US" style="font-size: 12.0pt; font-family: CN-Times; vertical-align: baseline">[31]</span></span></a> còn  pháp tánh hay  chân b£n tánh cça Pháp trß thành Ñi t°ãng cça kính ng°áng<a name="_ftnref38" title href="#_ftn38"><span class="MsoFootnoteReference"><span lang="EN-US" style="font-size: 12.0pt; font-family: CN-Times; vertical-align: baseline">[32]</span></span></a>. D«u th¿ ngay c£ trong Th°ãng tÍa bÙ  chân tánh cça v¡n hïu °ãc cho là  sâu xa, v°ãt ngoài t§m lu­n lý <a name="_ftnref39" title href="#_ftn39"><span class="MsoFootnoteReference"><span lang="EN-US" style="font-size: 12.0pt; font-family: CN-Times; vertical-align: baseline">[33]</span></span></a>. ChÉ có hàng Thánh gi£, nhïng vË ã v°ãt qua mÍi sã hãi, mÛi có thà nh­n th¥y °ãc<a name="_ftnref40" title href="#_ftn40"><span class="MsoFootnoteReference"><span lang="EN-US" style="font-size: 12.0pt; font-family: CN-Times; vertical-align: baseline">[34]</span></span></a>. D§n dà theo thÝi gian, të ngï h§u nh° có ngh)a là  toàn h£o, rÑt ráo <a name="_ftnref41" title href="#_ftn41"><span class="MsoFootnoteReference"><span lang="EN-US" style="font-size: 12.0pt; font-family: CN-Times; vertical-align: baseline">[35]</span></span></a>, hay ám chÉ nng lñc thù th¯ng cça séc m¡nh tâm linh cça éc Ph­t<a name="_ftnref42" title href="#_ftn42"><span class="MsoFootnoteReference"><span lang="EN-US" style="font-size: 12.0pt; font-family: CN-Times; vertical-align: baseline">[36]</span></span></a>. T¥t c£ nh° khêu gãi chúng ta mÙt cái nhìn thoáng vào nÁn móng có tr°Ûc c£ TiÃu thëa l«n ¡i thëa.</p> <p class="MsoNormal" style="line-height: 150%; margin-bottom: 0">¿n ây chúng ta có thà trß l¡i Ënh ngh)a 1c cça të ngï. MÙt  pháp , vÛi ý ngh)a là mÙt  hiÇn thñc ích thñc , có thà °ãc gi£i thích c£ hai cách tích cñc l«n tiêu cñc.</p> <p class="MsoNormal" style="line-height: 150%; margin-bottom: 0">A. Cách tiêu cñc, lý pháp khác vÛi tåc théc ß ch× tránh °ãc ba l×i sau: (1) Không có  ng°Ýi&#39; hay  v­t nào Ñi nghËch vÛi các sñ tr¡ng và trình tñ diÅn ti¿n, và không có cái  ngã £o t°ßng nào °ãc ón nh­n nh° là hiÇn tr¡ng cça mÙt sñ kiÇn ß trong chúng. (2) Các sñ kiÇn không °ãc s¯p ·t thành nhïng ¡n vË phù hãp vÛi nhïng khái niÇm £o t°ßng vÁ  sß thuÙc hay  sß hïu . (3) Nhà nghiên céu vÁ các pháp không g¯n mình vÛi ph§n th¿ giÛi c£m quan hay có liên hÇ vÛi c£m quan, và không tin hÅ cái gì x£y ra vÛi chúng cing x£y ra vÛi chính mình. Ng°ãc vÛi ba sai l§m này dharmas tiêu biÃu cho quy lu­t b£n thà không bË nhiÅu lo¡n bßi nhïng ý niÇm vÁ  ngã , chúng là nhïng hiÇn thñc trong tñ tánh cça chúng, nh° là các sñ kiÇn, °ãc nhìn th¥y chính xác.</p> <p class="MsoNormal" style="line-height: 150%; margin-bottom: 0">B. Cách tích cñc, hiÇn tr¡ng b£n thà cça các pháp áp éng nm yêu c§u sau: 1) chúng  tñ duy trì <a name="_ftnref43" title href="#_ftn43"><span class="MsoFootnoteReference"><span lang="EN-US" style="font-size: 12.0pt; font-family: CN-Times; vertical-align: baseline">[37]</span></span></a>, ngh)a là chúng không ph£i nh° các thuÙc tính hay v­t sß hïu °ãc duy trì bßi hay °ãc g¯n ch·t vào b¥t cé ng°Ýi hay v­t hay b£n thà nào. Chúng là nhïng thñc t¡i hïu thà riêng biÇt, không sß hïu gì mà cing không gì sß hïu chúng. 2) M×i pháp  duy trì d¥u hiÇu riêng<a name="_ftnref44" title href="#_ftn44"><span class="MsoFootnoteReference"><span lang="EN-US" style="font-size: 12.0pt; font-family: CN-Times; vertical-align: baseline">[38]</span></span></a> cça nó<a name="_ftnref45" title href="#_ftn45"><span class="MsoFootnoteReference"><span style="vertical-align: baseline">*</span></span></a>, có ·c tr°ng nh¥t Ënh minh xác y¿u tính cça nó khác biÇt vÛi các pháp khác. ¡i lo¡i nh°, ý théc biÃu hiÇn tình tr¡ng  théc tÉnh, có hiÃu bi¿t , vô minh là  không có sñ hiÃu bi¿t .  D¥u hiÇu là cái à xác Ënh mÙt hiÇn thñc và Óng nh¥t vÛi nó. MÙt thñc t¡i (<i>dharma</i>) tñ nó t°¡ng °¡ng vÛi d¥u hiÇu cça nó, mÙt d¥u hiÇu thì t°¡ng °¡ng vÛi b£n thân thñc t¡i, và mÙt thñc t¡i không là gì khác h¡n d¥u hiÇu cça nó. 3) Chúng còn  duy trì nhïng nhân cách hay sñ v­t °ãc gi£ Ënh, vì chúng là nhïng ph§n tí ¡n gi£n và  tÑi h­u làm phát sinh nh­n théc, và h¿t th£y ng°Ýi cing nh° v­t Áu có thà °ãc hiÃu nh° là nhïng tÕ hãp các pháp c¡ b£n. 4) Chúng ti¿p ch¡m r¥t g§n vÛi hiÇn thñc h¡n c£ nhïng ¡n vË kinh nghiÇm th°Ýng ngày vì chúng ã dÍn s¡ch t¥t c£ nhïng thé mà tham, sân và £o giác vÁ nhïng b£n ngã ¥u tranh và nh§m l«n °a vào trong sñ biÃu hiÇn cça kinh nghiÇm ó. Chúng hiÇn hïu ích thñc ß ó, không bË tham, sân, si<a name="_ftnref46" title href="#_ftn46"><span class="MsoFootnoteReference"><span lang="EN-US" style="font-size: 12.0pt; font-family: CN-Times; vertical-align: baseline">[39]</span></span></a> làm mê ho·c. 5) Chúng °ãc duy trì bßi các duyên<a name="_ftnref47" title href="#_ftn47"><span class="MsoFootnoteReference"><span lang="EN-US" style="font-size: 12.0pt; font-family: CN-Times; vertical-align: baseline">[40]</span></span></a> và, tuy hiÇn hïu cá biÇt (<i>p[thak</i>), chúng v«n t°¡ng tác nhau (<i>saCsarga</i>, hòa hãp). Ñi vÛi chúng ta th­t khó hiÃu °ãc r±ng ß iÃm này  dharmas (theo Ënh ngh)a 1c) liên quan m­t thi¿t vÛi  Dharma ß Ënh ngh)a 2 (luân th°Ýng ¡o lý) vì quan hÇ nhân qu£ chç y¿u là mÙt thé luân lý. Trong cái Tr­t tñ cça Pháp (Order of the Dharma) này,  các y¿u tÑ lý trí và ¡o éc °ãc hòa l«n thành mÙt .<a name="_ftnref48" title href="#_ftn48"><span class="MsoFootnoteReference"><span lang="EN-US" style="font-size: 12.0pt; font-family: CN-Times; vertical-align: baseline">[41]</span></span></a></p> <p class="MsoNormal" style="line-height: 150%; margin-bottom: 0">MuÑn hiÃu °ãc tri¿t hÍc Ph­t giáo iÁu cñc kó quan trÍng là chúng ta ph£i hiÃu rõ sñ khác nhau giïa  v¡n pháp (dharmas) và  v¡n v­t th°Ýng tình . Óng ý vÛi ph§n lÛn các nhà tri¿t hÍc, các nhà Ph­t hÍc nhìn mÍi v­t th°Ýng ngày xung quanh hÍ nh° mÙt thé h° huyÅn. Còn  các pháp , ngh)a là nhïng thñc t¡i rÑt ráo tÑi h­u, thì th°Ýng bË che phç bßi vô minh, mà chúng ta chÉ có thà nhìn th¥u suÑt vÛi nng lñc ·c biÇt cça trí tuÇ. Không có ph°¡ng pháp duy lý nào kh£ d) ç à ch¥p nh­n các dï kiÇn thô hiÃn cça tåc théc nh° là các thñc t¡i tÑi h­u. Nhïng gãi ý cça khoa hÍc hiÇn ¡i th°Ýng nh¯m ¿n các thñc thà trëu t°ãng, hay các  k¿t c¥u ch³ng h¡n nh° các nguyên tí, phân tí, tr°Ýng iÇn të vv& và các thuÙc tính, h°Ûng chuyÃn Ùng và ho¡t Ùng thông th°Ýng cça chúng. Các dï kiÇn th°Ýng ngày do ó là °ãc v¡ch l¡i, bi¿n c£i thành hay thay th¿ bßi nhïng khái niÇm vëa kh£ tri vëa  có c¡ sß h¡n. Cing t°¡ng tñ, khoa hÍc gi£i thoát cça Ph­t giáo nhìn th¿ giÛi này nh° mÙt dòng ch£y b¥t t­n các ¡n thà tÑi h­u, °ãc gÍi là  dharmas , có thà Ënh ngh)a nh° nhïng sñ kiÇn (1) a thù (sai biÇt), (2) thoáng chÑc (sát-na), (3) không cá tánh (vô ngã), và (4) h× t°¡ng duyên sinh<a name="_ftnref49" title href="#_ftn49"><span class="MsoFootnoteReference"><span style="vertical-align: baseline">*</span></span></a>.</p> <p class="MsoNormal" style="line-height: 150%; margin-bottom: 0">Trí tuÇ tr°Ûc tiên yêu c§u chúng ta ph£i quán sát tÏ t°Ýng các pháp, ch³ng h¡n nh° các u©n vv& ViÇc này bao gÓm ba b°Ûc: I) <i>phân biÇt hóa</i>, sñ phân tích tÕng thà biÃu ki¿n cça ng°Ýi và v­t<a name="_ftnref50" title href="#_ftn50"><span class="MsoFootnoteReference"><span style="vertical-align: baseline">**</span></span></a> thành mÙt khÑi k¿t hãp cça nhïng sñ kiÇn pháp c¡ b£n<a name="_ftnref51" title href="#_ftn51"><span class="MsoFootnoteReference"><span lang="EN-US" style="font-size: 12.0pt; font-family: CN-Times; vertical-align: baseline">[42]</span></span></a>; II) gi£i trë ngã thÃ, téc sñ lo¡i trë mÍi thé liên quan ¿n  Tôi , hay  cça tôi <a name="_ftnref52" title href="#_ftn52"><span class="MsoFootnoteReference"><span lang="EN-US" style="font-size: 12.0pt; font-family: CN-Times; vertical-align: baseline">[43]</span></span></a>; III) th©m Ënh giá trË, trong ó sñ mô t£ b±ng các h¡ng të cça pháp °ãc c£m nh­n là cao h¡n sñ mô t£ b±ng nhïng të ngï thông th°Ýng<a name="_ftnref53" title href="#_ftn53"><span class="MsoFootnoteReference"><span lang="EN-US" style="font-size: 12.0pt; font-family: CN-Times; vertical-align: baseline">[44]</span></span></a>.</p> <p class="MsoNormal" style="line-height: 150%; margin-bottom: 0">Chúng ta c§n kh£o sát tëng b°Ûc ba b°Ûc này. Tuy nhiên, ph£i luôn nhÛ r±ng  lý Pháp chç y¿u là mÙt kù thu­t t° duy, và sñ t­p luyÇn tinh th§n ¥y<a name="_ftnref54" title href="#_ftn54"><span class="MsoFootnoteReference"><span style="vertical-align: baseline">+</span></span></a> cùng vÛi <i>bí quy¿t thñc hiÇn </i>(nguyên Pháp ngï: <i>savoir faire</i>)<i> </i> óng góp cho sñ am hiÃu cça nó nhiÁu h¡n là lý lu­n ¡n thu§n.</p> <p class="MsoNormal" style="line-height: 150%; margin-bottom: 0">I. Sñ phân biÇt áp dång cho c£ ng°Ýi l«n v­t. Cái xu¥t hiÇn nh°  mÙt ng°Ýi&#39; °ãc phân tích triÇt à thành nm u©n không ngã thÃ, và b¥t cé phát biÃu nào vÁ  con ng°Ýi&#39; ó Áu có thà °ãc quy vÁ mÙt trong các  nhóm nm u©n này. Ví då nói,  Hôm nay tôi c£m th¥y r¥t h¡nh phúc , °ãc phân tích thành: 1) có nhïng thay Õi trong nét m·t và thái Ù, cùng nhïng thay Õi vÁ sinh lý kèm theo, thà hiÇn tr¡ng thái h¡nh phúc; 2) có nhïng c£m giác tho£i mái vÁ tinh th§n; 3) có nhïng tri giác vÁ các khách thà áp éng cho h¡nh phúc ó, cing nh° vÁ tr¡ng thái an l¡c nÙi tâm; 4) có sñ kích Ùng, say mê, ham thích, cùng nhiÁu  lñc xung Ùng khác; 5) có nhïng Ùng tác ý théc i kèm theo các c£m giác, tri giác và các xung Ùng lñc, nhïng thé tÛi phiên chúng bao hàm mÙt sÑ nhân tÑ có trong mÍi ho¡t Ùng tinh th§n.  Tôi ang h¿t séc téc gi­n cing s½ °ãc phân tích nh° v­y, ngo¡i trë các c£m giác khó chËu thuÙc tâm lý (c£m thÍ °u) và  h­n trong hành u©n thé t° s½ chi¿m vË trí nÕi trÙi. Nhïng ví då h¿t séc c¡ b£n và ¡n gi£n hóa này nhân ó gãi lên ý t°ßng r±ng các phát biÃu có tính vô ngã tái t¡o nhïng mô t£ mang tính hïu ngã không ph£i không làm m¥t i trong chúng nhïng cái có v» quan trÍng, thi¿t thân, cá biÇt và h¥p d«n. iÁu này rõ ràng có chç ý.</p> <p class="MsoNormal" style="line-height: 150%; margin-bottom: 0">Nhïng cÑ g¯ng phân biÇt g·p ph£i hai trß ng¡i, ó là 1) sñ ch¥p tr°Ûc vào cái  Tôi ,  cça tôi vv& và 2) sñ v­t thà hóa (hay thñc thà hóa), vÑn là xu h°Ûng cça con ng°Ýi tñ nhiên muÑn áp ·t lên dòng l°u chuyÃn cå thà các sñ kiÇn, hoàn c£nh, ho¡t Ùng và các dï liÇu giác quan b±ng cách trëu t°ãng hóa mÙt siêu c¥u trúc cça các  pháp t°¡ng Ñi Ùc l­p và ít nhiÁu tr°Ýng tÓn h¡n mà hÍ gán cho ç lo¡i thuÙc tính. Trong sÑ các tri¿t gia Tây ph°¡ng, Henri Bergson ã trình bày §y ç qui mô mà sñ  v­t thà hóa làm sai lÇch, và cing ã chéng tÏ mÙt cách thuy¿t phåc sñ  v­t thà hóa này có thà °ãc truy nguyên vÁ °Ûc vÍng cça chúng ta muÑn sí dång các sñ kiÇn theo ý riêng cça mình, thay vì chiêm nghiÇm cách vô t° nhïng gì thñc t¿ ang diÅn ra. Nhïng công trình cça ông là sñ giÛi thiÇu hoàn h£o lý Pháp ngo¡i trë, t¥t nhiên, viÇc ông có l½ ã thay th¿  th¿ giÛi sñ v­t chÉ b±ng mÙt  trñc giác m¡ hÓ ch°a ai hiÃu °ãc rõ ràng, cing nh° viÇc ông thi¿u sñ gi£ng gi£i xác thñc vÁ các pháp.</p> <p class="MsoNormal" style="line-height: 150%; margin-bottom: 0">MÙt ng°Ýi có thà °ãc coi là ã tÏ t°Ýng  các pháp , ã bi¿t rõ chúng khác vÛi  các sñ v­t nh° th¿ nào, n¿u y: 1) có kh£ nng quán sát sñ  khßi và diÇt cça chúng và nhìn th¥y cách chúng  ¿n, trß thành và i , và 2) n¿u y có thà ch¥p nh­n công théc quen thuÙc<a name="_ftnref55" title href="#_ftn55"><span class="MsoFootnoteReference"><span lang="EN-US" style="font-size: 12.0pt; font-family: CN-Times; vertical-align: baseline">[45]</span></span></a>:  các pháp không të âu ¿n, cing không i vÁ âu . Công théc này s½ hoàn toàn thành hiÃn nhiên sau mÙt sÑ tu t­p thiÁn, và vÛi nhïng ai ch°a tëng tu t­p thì tôi không thà trong vài dòng truyÁn ¡t °ãc cái tác Ùng òi hÏi mÙt sñ hành t­p nh° th¿ mÛi có °ãc trong tâm théc. Có hai nan gi£i c£n trß viÇc sµn sàng ti¿p nh­n  lý pháp .</p> <p class="MsoNormal" style="line-height: 150%; margin-bottom: 0">1. Nan gi£i §u tiên là thi¿u thiÇn x£o khi éng dång nó. à quan sát sñ sanh khßi và ho¡i diÇt cça các khách thÃ, tr°Ûc h¿t ta ph£i xác Ënh góc c¡nh nhìn chúng. ChÉ khi ó ta mÛi có thà ch¯c ch¯n mÙt  sñ v­t thñc sñ hình thành të khi nào, tÓn t¡i trong bao lâu, và k¿t thúc lúc nào. MÙt  con mèo °ãc nhìn nh­n là mÙt  con mèo b¯t §u të khi nó °ãc sinh ra, ch¥m dét khi nó ch¿t i, và tÓn t¡i trong kho£ng giïa hai thÝi iÃm ó. Thay vì v­y tôi có thà nhìn con mèo khi nó ang nô ùa trong sân tr°Ûc nhà tôi, và quan tâm tÛi nó nh° mÙt Ñi t°ãng thË giác. Nh° v­y các giai o¡n s½ là: con mèo en hiÇn ¿n trong nhãn cn, tÓn t¡i trong nhãn cn mÙt thÝi gian ng¯n, rÝi khÏi nhãn cn. iÁu r¯c rÑi là trong l)nh vñc pháp giÛi không có  mèo cing không có  sân tr°Ûc sân sau chi c£, do ó kinh nghiÇm ph£i °ãc trình bày l¡i b±ng nhïng thu­t ngï thuÙc pháp tánh tr°Ûc khi mÍi thé có thà uãc thñc hiÇn. ây là v¥n Á kù thu­t và nó n±m ngoài ph¡m vi sách này.</p> <p class="MsoNormal" style="line-height: 150%; margin-bottom: 0">2. Khó khn thé hai là sñ b¥t lñc phÕ bi¿n khi muÑn phân biÇt r¡ch ròi giïa cái cå thà và cái trëu t°ãng, giïa thñc t¿ và gi£ thuy¿t, giïa cái khách thà  này và cái khách thà  kia ngay t¡i ây và téc thì. Không có khách thà nào tuyÇt Ñi tñ nó tÓn t¡i, mà mÙt khách thà t¥t y¿u ph£i t°¡ng éng vÛi mÙt hành vi tri giác, và kinh nghiÇm thñc t¿ cå thà cùng lúc có c£ hai khía c¡nh chç quan và khách quan. Không có tri giác ¡n Ùc nào có thà tÓn t¡i lâu h¡n mÙt kho£nh kh¯c. Sau ó ch¯c ch¯n nó ph£i °ãc mÙt tri giác khác thay th¿, dù ngay sau ó mÙt tri giác khác vÁ  cùng Ñi t°ãng có thà tái diÅn l¡i. Gi£ sí tôi nhìn th¥y mÙt  cây n¿n lúc 11 giÝ 35 phút 25 giây. V­y cái kinh nghiÇm cå thà trong ó tri giác nhãn cn ng¯n ngii °ãc k¿t hãp vÛi Ñi t°ãng ng¯n ngii ã bi¿n m¥t vào kho£ng 11 giÝ 35 phút 26 giây. N¿u, vào lúc 11 giÝ 35 phút 28 giây, tôi l¡i nhìn vào  cây n¿n ó, r¥t có thà tôi s½ tri nh­n nó cing nh°  cây n¿n tr°Ûc, nh°ng vÁ m·t pháp mà nói thì Ñi t°ãng ph£i khác chÉ bßi ây là mÙt hành vi nh­n théc khác. Có khuynh h°Ûng cho r±ng, vì Ñi t°ãng  cây n¿n thé hai giÑng y nh° Ñi t°ãng §u, mÙt  sñ v­t th°Ýng xuyên, liên l), không thay Õi thì v«n v­y të cái nhìn này qua cái nhìn khác. Cái  sñ này tuy th¿ chÉ ¡n thu§n là suy diÅn ché không bao giÝ  x£y ¿n <a name="_ftnref56" title href="#_ftn56"><span class="MsoFootnoteReference"><span style="vertical-align: baseline">*</span></span></a> trên thñc t¿. VÛi các måc tiêu thñc tiÅn thì  cây n¿n nhìn l§n §u và  cây n¿n l§n 2 có thà nh° nhau, nh°ng b£n ch¥t hiÇn thñc cça chúng thì không nh° v­y. Sñ khác nhau giïa hai Ñi t°ãng, bË g¡t ngoài lÁ vì không ích lãi gì cho sñ mô phÏng thñc t¿, ph£i °ãc nh¥n m¡nh ß n¡i nào sñ ti¿p xúc vÛi thñc t¡i hiÇn tiÁn là céu cánh. Th­t áng ng¡c nhiên, ng°Ýi ta sµn sàng ch¥p nh­n có sñ liên ti¿p trong các l§n nhìn, l¡i th¥y khó Óng ý vÁ sñ liên ti¿p n¡i nhïng cái °ãc nhìn th¥y. Không nhïng sñ nh­n th¥y thay Õi trong tëng giây phút mà Ñi t°ãng nh­n th¥y cing thay Õi mÙt sÑ thuÙc tính cça nó, nh° °ãc nhìn të mÙt góc Ù h¡i khác, trong mÙt ánh sáng h¡i khác, vÛi mÙt h­u c£nh h¡i khác vv& V­y mà £o t°ßng vÁ sñ liên tÓn v«n khng khng g¯n ch·t vÛi các Ñi t°ãng thË giác. Ng°Ýi ta tin chúng v«n ti¿p diÅn ngay c£ khi không có ai nhìn chúng, và c£ khi trÝi tÑi không ai nhìn th¥y chúng °ãc. HÍc thuy¿t vÁ pháp không m·n mà vÛi các lý thuy¿t  kh£ tri , mà t­p trung t° duy vÁ cái °ãc tri nh­n trong thñc t¿.</p> <p class="MsoNormal" style="line-height: 150%; margin-bottom: 0">Cho phép tôi k¿t lu­n chç Á này b±ng mÙt ví då h¡i th¿ tåc và phi du-già. Các c£m giác thì ít kh£ nng bË  v­t thà hóa h¡n các Ñi t°ãng thË giác<a name="_ftnref57" title href="#_ftn57"><span class="MsoFootnoteReference"><span style="vertical-align: baseline">+</span></span></a> nhiÁu. Gi£ sí b¡n thoáng nhìn th¥y mÙt cô gái xinh ¹p ang th£ bÙ trên phÑ khi b¡n ch¡y xe ngang qua cô ta. K¿t qu£ hình thành có thà là  mÙt c£m giác dÅ chËu có të sñ ti¿p xúc thË giác . Cái c£m giác cá biÇt này, vÁ hïu thà khác h³n mÍi c£m giác t°¡ng tñ do các cô gái khác gây ra të tr°Ûc tÛi nay, khßi lên khi ã hÙi ç các iÁu kiÇn c§n thi¿t, téc sñ ti¿p xúc giïa nhãn cn và nhãn tr§n<a name="_ftnref58" title href="#_ftn58"><span class="MsoFootnoteReference"><span style="vertical-align: baseline">++</span></span></a>. Nói cách khác, tr°Ûc khi nhïng iÁu kiÇn này cùng hÙi tå, c£m giác này ch°a khßi hiÇn, dù tr°Ûc ây có thà ã tëng có mÙt c£m giác t°¡ng tñ nh° th¿, và trong nhïng hoàn c£nh giÑng v­y cing s½ khßi lên mÙt c£m giác y hÇt nh° v­y l§n nïa. Nó s½ tan bi¿n khi nhïng iÁu kiÇn ó không còn. T¥t nhiên nó có thà còn qu«n quanh âu ó, nh°ng b¥y giÝ nó không ph£i là mÙt ti¿n trình ti¿p diÅn cça c£m giác dÅ chËu vÁ cô gái, mà v­n hành nh° nhïng ãt sóng, và luôn bË các khái niÇm khác c¯t ngang. Bây giÝ ta b£o cái c£m giác cá biÇt vÑn b¯t §u khi nhìn th¥y cô gái và ch¥m dét ngay khi sñ chú ý, dù ng¯n ngii, h°Ûng sang mÙt Ñi t°ãng khác, r±ng  nó không có tr°Ûc khi nó khßi hiÇn, và cing không còn nïa khi ã ch¥m dét . C£m giác cá biÇt này xu¥t phát të sñ ti¿p xúc thË giác cá biÇt này hiÃn nhiên, theo ngh)a thông th°Ýng, ã không hÁ có m·t tr°Ûc khi nó trÕi d­y, hay ít nh¥t chúng ta không thà bi¿t nó nh° th¿ nào tr°Ûc khi nó ã hiÇn thành. Nó không ¿n të âu c£. MÙt sÑ iÁu kiÇn cça nó có thà ã có të tr°Ûc, nh°ng không ph£i t¥t c£. Nó k¿t thành të các iÁu kiÇn, nh°ng  nó không të âu ¿n vì nó không có ây tr°Ûc khi nó hiÇn hïu. Bßi nó không tÓn t¡i sau khi  diÇt , nó  không i vÁ âu , hay ít nh¥t chúng ta không thà nói nó i âu. T¥t c£ iÁu này r¥t hiÃn nhiên mÙt khi chúng ta ã hiÃu °ãc nó. MÙt pháp khßi hiÇn khi hÙi ç các duyên hình thành nó. Sñ hÙi ç các duyên này không có kh£ nng cÍng hïu lâu dài, và pháp ¥y t¥t s½ bi¿n diÇt. Khi ta hÏi c¡n au §u vëa qua ã i âu thì iÁu ó có ngh)a gì? Sñ thay Õi, trong hÇ thÑng này, không ph£i là sñ bi¿n Õi vÁ v­t ch¥t ã có sµn, mà là sñ ti¿p nÑi các pháp luôn luôn mÛi, khác nhau vÁ b£n tánh dù chúng °ãc nÑi k¿t nhau bßi các duyên.</p> <p class="MsoNormal" style="line-height: 150%; margin-bottom: 0">H¡n nïa, tuy xét nh° mÙt hïu thà hiÇn tÓn thì mÙt pháp diÇt t­n trong thoáng chÑc, nh°ng nh° mÙt duyên thì nó l°u tÓn. Ý t°ßng vÁ cô gái nói trên có thà trß thành duyên cho các sñ kiÇn sau này, ngh)a là, t¡o iÁu kiÇn thu­n lãi cho sñ chú ý cça chç thà khi có dËp. Nh° éc Th¿ Tôn ã d¡y:  Các nghiÇp (<i>karmGi</i>) l°u tÓn, có khi të vô l°ãng ki¿p. Vào úng thÝi, chúng s½ k¿t thành qu£ khi các duyên ã hÙi ç<a name="_ftnref59" title href="#_ftn59"><span class="MsoFootnoteReference"><span lang="EN-US" style="font-size: 12.0pt; font-family: CN-Times; vertical-align: baseline">[46]</span></span></a>.</p> <p class="MsoNormal" style="line-height: 150%; margin-bottom: 0">II. ViÇc kiên quy¿t lo¡i trë ngã thà cça các pháp, dù có thà phù hãp vÛi các ph°¡ng pháp cça tâm lý khoa hÍc hiÇn ¡i, ph£i °¡ng §u tr°Ûc ba khó khn: 1) vÁ ngôn ngï, 2) vÁ c£m xúc và 3) vÁ lý trí.</p> <p class="MsoNormal" style="line-height: 150%; margin-bottom: 0">1. B¥t cé khi nào mô t£ mÙt sñ kiÇn, không bao giÝ °ãc sí dång të  tñ ngã hay b¥t cé thu­t ngï nào hàm ý ó, nh°  tôi ,  cái cça tôi ,  thuÙc vÁ tôi , hay mÙt  chúng sinh ,  linh hÓn ,  ng°Ýi&#39;,  cá ngã ,  cá thà , mÙt  ông , mÙt  thanh niên ,  ng°Ýi làm ,  ng°Ýi bi¿t ,  ng°Ýi th¥y <a name="_ftnref60" title href="#_ftn60"><span class="MsoFootnoteReference"><span lang="EN-US" style="font-size: 12.0pt; font-family: CN-Times; vertical-align: baseline">[47]</span></span></a>. Ñi vÛi các dân tÙc nói ti¿ng Anh viÇc lo¡i bÏ các të nhân x°ng s½ t¡o ra vô vàn khó khn. Trên thñc t¿ hÍ c£m th¥y h§u nh° không thà làm °ãc viÇc ¥y mÙt cách thuy¿t phåc, tuy nó xéng áng vÛi thÝi gian hÍ bÏ ra à thí cÑ g¯ng, ít nh¥t trong vài ti¿ng, n¿u chÉ Ã hiÃu rõ ph¡m vi mà giáo Pháp cça Ph­t °ãc ·t Ñi nghËch các pháp cça th¿ gian. Th­t khó à thay nhïng nhïng mÇnh Á hàm chéa  tôi là hay  tôi có thành nhïng mÇnh Á không nhân x°ng. Ví då ta thay câu  tôi là mÙt ng°Ýi làm v°Ýn tÓi tÇ b±ng câu  hãp thà này còn thi¿u nhiÁu thé à thành mÙt ng°Ýi làm v°Ýn. thì hình nh° ch°a th­t úng, mà l¡i có v» khiên c°áng, gi£ t¡o, không khôi hài. Hay vÛi câu  Râu cça tôi ang b¡c màu mà nói  Có nhïng sãi lông b¡c trên ám râu này là ta ã bÏ m¥t iÃm chính cça phát biÃu, téc chính râu <i>cça tôi</i> ang b¡c d§n (ché ai l¡i quan tâm ¿n râu cça thiên h¡!), và chính <i>Tôi </i>ang Ñi diÇn vÛi tuÕi già. Hay vÛi câu  Tôi l¡i hút mÙt i¿u thuÑc tr°Ûc bïa n sáng , n¿u ta thay chï  Tôi b±ng  T­p hãp các u©n này , thì chç iÃm cça v¥n Á không còn, téc sñ Ñi l­p giïa  cái tôi và  lý niÇm vÁ cái tôi cça tôi. Nhïng lo¡i khó khn này, d) nhiên, không ph£i trong ngôn ngï nào cing gay g¯t nh° nhau. Trong ti¿ng Nh­t ch³ng h¡n, nhïng cåm të không nhân x°ng °ãc dùng r¥t tho£i mái<a name="_ftnref61" title href="#_ftn61"><span class="MsoFootnoteReference"><span style="vertical-align: baseline">*</span></span></a>.</p> <p class="MsoNormal" style="line-height: 150%; margin-bottom: 0">2. Sñ chiêm nghiÇm các pháp °ãc kéo dài c§n nhiÁu hy sinh thuÙc b£n nng. Trë phi nm thiÇn cn trong chëng mñc nào ó c£i thiÇn nhân cách cça chúng ta, chúng ta không ç séc m¡nh à thóat khÏi t§m nhìn th°Ýng tình, dù chÉ trong thÝi gian ng¯n. Thông th°Ýng các sñ viÇc thu hút sñ chú ý cça chúng ta tùy theo ý ngh)a cça chúng Ñi vÛi cá nhân chúng ta; ß ây òi hÏi chúng ta hãy chú ý âu là b£n ch¥t cça chúng. Chú ý tìm hiÃu các pháp buÙc chúng ta tëng giai o¡n rÝi bÏ thói quen ph£n éng tr°Ûc các sñ viÇc vÛi tâm tham, sân và si. Tr°Ûc ây nhiÁu nm tôi ã tëng suy niÇm nhïng iÁu này, và ch³ng m¥y chÑc ã b¯t §u hiÃu vì sao viÇc  th©m sát các pháp là °u tiên cça các nhà tu. Giïa bao nhiêu chuyÇn khác, kh£ nng °¡ng §u vÛi hoàn c£nh xã hÙi cça tôi h§u nh° hoàn toàn tê liÇt. Ñi vÛi nhïng yêu sách do hoàn c£nh này t¡o ra, tôi ã ph£n éng vÛi tâm tr¡ng cáu kÉnh, £m ¡m, bË bÏ m·c và hoàn toàn thi¿u sñ hng hái. ó là nhïng thí thách cça ng°Ýi mÛi nh­p môn. Lý pháp h³n s½ t¡o ra nhïng khó khn áng kà vÁ m·t c£m xúc vÛi b¥t cé ai ch°a hoàn toàn ly dåc, vì nó lo¡i ra khÏi Ñi t°ãng t¥t c£ nÁn t£ng cho c£m giác thÏa ý, sã hãi, yêu th°¡ng, hy vÍng, và nhïng tình c£m dòng tÙc, và cing bßi r¥t khó à thñc sñ c£m nh­n r±ng nó không có gì khác nhau giïa mÙt éa con trai vÛi mÙt éa con gái, hay bé gái, cô gái, bà già, ông già, hay ông Giáp ông ¤t nào ó là mÙt tå t­p ngo¡i hiÇn cça các u©n. Có l½ William James ã tëng có kinh nghiÇm t°¡ng tñ:  Hãy quan niÇm xem, n¿u °ãc, h¿t th£y c£m xúc mà th¿ gian này gãi héng cho b¡n b×ng d°ng bË vét bÏ h¿t, rÓi cÑ thí hình dung nó <i>nh°</i> nó ang <i>hiÇn hïu</i>, thu§n túy là nó, không vÛi b¥t cé phå chú nào dù thu­n lãi hay b¥t lãi, tÑt hay x¥u, cça b¡n. Có l½ ta khó thà hiÃu °ãc mÙt tình tr¡ng phç Ënh và b¿ t¯c nh° v­y. Không mÙt bÙ ph­n nào cça vi trå là quan trÍng h¡n bÙ ph­n khác; và toàn thà t­p hãp các sñ v­t cing nh° hàng lo¡t sñ kiÇn cça nó s½ không hÁ có ý ngh)a, ·c tính, biÃu c£m, hay phÑi c£nh. B¥t cé giá trË gì, lãi ích gì, ý ngh)a gì mà th¿ giÛi cça chúng ta có v» nh° °ãc phú b©m, th£y Áu chÉ là nhïng t·ng v­t thu§n tuý cça tâm théc mÙt khán gi£ mà thôi. </p> <p class="MsoNormal" style="line-height: 150%; margin-bottom: 0">3. Nh° là liÁu thuÑc gi£i Ùc diÇt trë niÁm tin vào mÙt  tñ ngã , lý pháp °¡ng nhiên cÑ minh gi£i dòng ch£y các sñ kiÇn mà không c§n viÇn ¿n  tñ ngã , và ph£i gi£i thích các sñ kiÇn hiÇn tiÁn trên gi£ Ënh r±ng  ngã không ph£i là mÙt nhân tÑ tích cñc hay thñc t¿. Trong nm chéc nng cça cái  ngã °ãc viÇn d«n ó, hai cái bË bác bÏ cho là do t°ßng t°ãng ra, ba cái còn l¡i °ãc gi£i thích b±ng nhïng nhân tÑ khác.</p> <p class="MsoNormal" style="text-indent: 14.2pt; line-height: 150%; margin-bottom: 0"> 3.1  Ngã là cái ch¥p thç và sß hïu. Chéc nng này bË phç nh­n cách ¡n gi£n.  Sß hïu và  thuÙc hïu bË g¡t bÏ nh° nhïng ph¡m trù °ãc h° c¥u bßi nhïng ng°Ýi còn ¯m chìm trong tham ái và vô minh, nhïng ng°Ýi em các t°ßng t°ãng riêng cça hÍ áp ·t lên các sñ kiÇn hiÇn tiÁn. Th¿ giÛi pháp không phân biÇt mÙt bên là  v­t và bên kia là nhïng  sß thuÙc cça nó. M×i pháp chÉ có duy mÙt sß thuÙc, và Óng nh¥t vÛi nó.</p> <p class="MsoNormal" style="text-indent: 14.2pt; line-height: 150%; margin-bottom: 0"> 3.2  Ngã là nhân tÑ th°Ýng trñc n±m trong mÙt nhân cách cå thà à làm sao hãp nh¥t (và duy trì) các ho¡t Ùng liên ti¿p nhau cça nó<a name="_ftnref62" title href="#_ftn62"><span class="MsoFootnoteReference"><span style="vertical-align: baseline">**</span></span></a>. Chéc nng này cing bË bác bÏ, vì l½: 1) không hÁ có mÙt nhân tÑ th°Ýng trñc, 2) kinh nghiÇm thñc t¿ không bao giÝ vén mß cho th¥y lo¡i  b£n ngã nh° mÙt thñc thà riêng biÇt này và, 3) do không có nhïng thuÙc tính kh£ d) nh­n d¡ng °ãc nên cái  ngã này chÉ là mÙt të ngï suông.</p> <p class="MsoNormal" style="text-indent: 14.2pt; line-height: 150%; margin-bottom: 0"> 3.3  Ngã là cái <i>tác Ùng</i> và <i>khßi Ùng</i>. Trên thñc t¿ có tác nghiÇp (<i>karma</i>) nh°ng không có tác gi£ (<i>kraka</i>). Nhïng hành Ùng có báo tr£ cça chúng ta không ph£i là s£n ph©m cça mÙt cái  ngã , mà cça nhïng ph§n tí c¥u thành cça u©n thé t°. Liên hÇ vÛi cái  Tôi , h¿t th£y chúng Áu Óng ³ng không ý chí và không nhân cách<a name="_ftnref63" title href="#_ftn63"><span class="MsoFootnoteReference"><span style="vertical-align: baseline">+</span></span></a>, và nhïng Ùng lñc ±ng sau chúng °ãc xem nh°  xa l¡ ,  ngo¡i lai và  b¥t kham vì viÇc kÁm ch¿ chúng r¥t là khi¿m khuy¿t và chúng tan rã ngay khi  Tôi không muÑn, theo thÝi gian cça chúng ché không ph£i  cça tôi , hoàn toàn không ¿m xÉa ¿n tiÇn ích  cça tôi .</p> <p class="MsoNormal" style="text-indent: 14.2pt; line-height: 150%; margin-bottom: 0"> 3.4  Ngã là <i>chç thÃ</i>  bi¿t hay th¥y . Trên thñc t¿ có sñ bi¿t ché không có ng°Ýi bi¿t, có nh­n théc ché không có ng°Ýi nh­n théc. Có l½ là khinh xu¥t n¿u ta xem t° t°ßng là nhïng sáng t¡o tñ do cça mÙt tñ ngã bi¿t t° duy, hay cho r±ng chúng xu¥t phát të mÙt cái  ngã hay  linh hÓn vÑn tñ thân có b£n ch¥t s£n sinh ra chúng.  Y¿u tÑ ý (ý giÛi) và  y¿u tÑ ý théc (ý théc giÛi) °ãc t¡o ra à làm công viÇc cça  tñ ngã bi¿t t° duy <a name="_ftnref64" title href="#_ftn64"><span class="MsoFootnoteReference"><span style="vertical-align: baseline">++</span></span></a>. Có nhiÁu tác nhân không ngã thà °ãc coi là ít nguy h¡i và mê ho·c h¡n mÙt tác nhân có v» thÑng nh¥t mà trên ó ngôn ngï không t° duy » ra mÍi  hành vi cça mÙt  cá nhân .</p> <p class="MsoNormal" style="text-indent: 14.2pt; line-height: 150%; margin-bottom: 0"> 3.5  Ngã là cái à <i>phân biÇt</i> ng°Ýi này vÛi ng°Ýi khác. Có quá nhiÁu sñ v­t có v» riêng t° và cá nhân Ñi vÛi tôi, nh¥t là ký éc và <i>karma </i>cça tôi, ¿n méc khía c¡nh này cça ý t°ßng vÁ mÙt  tñ ngã ph£i °ãc thëa nh­n th¿ nào ó bßi (a) quy gán mÙt giá trË nào ó cho sñ khác nhau giïa  nÙi t¡i và  ngo¡i t¡i (<i>dhytmika, ajjhat(ik)a</i> theo ti¿ng Pali; <i>bkya</i>), và (b) bßi viÇc nh­n bi¿t sñ hiÇn hïu cça nhïng dòng t°¡ng tåc (<i>santna</i>) Ùc l­p.</p> <p class="MsoNormal" style="line-height: 150%; margin-bottom: 0">(a)  V¡n v­t thuÙc vÁ  nÙi t¡i ,  có tñ ngã hay  sß hïu cça mÙt ai khi, nh­n xét sñ liên quan cça chúng vÛi mÙt  tñ ngã , ta muÑn truyÁn ¡t ý ngh)  ta s½ tñ mình thâu nh­n các sñ v­t ang hiÇn hành nh° v­y làm chính mình (hay sß hïu cça mình) .<a name="_ftnref65" title href="#_ftn65"><span class="MsoFootnoteReference"><span lang="EN-US" style="font-size: 12.0pt; font-family: CN-Times; vertical-align: baseline">[48]</span></span></a><span lang="EN-US"> Sñ phân chia  nÙi t¡i hay  ngo¡i t¡i do ó °ãc trình bày không ph£i nh° mÙt thñc t¡i tÑi h­u, mà là mÙt ph°¡ng sách chiêm nghiÇm t¡m thÝi. Trong Abhidharma, khi quán sát các pháp,  các pháp v­n hành trong dòng t°¡ng tåc cça mÙt ng°Ýi, thuÙc riêng tëng ng°Ýi °ãc gÍi là  ngã (hay  ngã sß )<a name="_ftnref66" title href="#_ftn66"><span class="MsoFootnoteReference"><span style="vertical-align: baseline">§</span></span></a>. Trong Vibhsha cing v­y: <a name="_ftnref67" title href="#_ftn67"> <span class="MsoFootnoteReference"> <span lang="EN-US" style="font-size: 12.0pt; font-family: CN-Times; vertical-align: baseline"> [49]</span></span></a> nÙi t¡i và  ngo¡i t¡i °ãc phân biÇt vÛi quan iÃm vÁ dòng t°¡ng tåc. Nhïng gì bên trong b£n thân mÙt ng°Ýi (<i>sva-tmabhava</i>, tñ ngã) là  ngã ; nhïng gì ß n¡i ng°Ýi khác, hay b¥t hoà nh­p vào b¥t cé chúng sanh nào, là  thuÙc ngo¡i giÛi . Abhidharmako[a<a name="_ftnref68" title href="#_ftn68"><span class="MsoFootnoteReference"><span lang="EN-US" style="font-size: 12.0pt; font-family: CN-Times; vertical-align: baseline">[50]</span></span></a> còn kh³ng Ënh  s¯c thuÙc nÙi giÛi khi nó hình thành mÙt ph§n cça chuÕi t°¡ng tåc °ãc bi¿t nh° là  tñ ngã cça tôi  <a name="_ftnref69" title href="#_ftn69"><span class="MsoFootnoteReference"><span lang="EN-US" style="font-size: 12.0pt; font-family: CN-Times; vertical-align: baseline">[51]</span></span></a>. iÁu ó cing nêu lên mÙt câu hÏi thích áng là, khi không có  ngã hay  nhân , làm sao ta có thà nói vÁ các y¿u tÑ  cá nhân . Th¿ Thân gi£i áp ó chính là  tâm&#39; mà ng°Ýi ta hay nh§m vÛi  ngã cça hÍ, do ó  tâm&#39; °ãc gÍi mÙt cách ©n då là <i>tman<a name="_ftnref70" title href="#_ftn70"><span class="MsoFootnoteReference"><span style="vertical-align: baseline">*</span></span></a></i>. Các cn và sáu théc r¥t g§n vÛi tâm mà °ãc gán cho tên gÍi  b£n ngã ; chúng là, nói tóm l¡i, sß y cça nó; ó là lý do t¡i sao, dù khác vÛi các Ñi t°ãng cça théc, chúng l¡i có thà °ãc gÍi là  ngã hay  nÙi giÛi .</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-indent: 14.2pt; line-height: 150%; margin-bottom: 0"> <span lang="EN-US">(b) VÛi các v¥n Á vÁ nhïng nhân tÑ gây ra viÇc cá biÇt hóa t° t°ßng, ch°a tëng có câu tr£ lÝi nào rõ ràng. Chï  liên tåc tính °ãc Á nghË nh° mÙt gi£i pháp cho mÍi v¥n Á nh° v­y<a name="_ftnref71" title href="#_ftn71"><span class="MsoFootnoteReference"><span lang="EN-US" style="font-size: 12.0pt; font-family: CN-Times; vertical-align: baseline">[52]</span></span></a>.  Tính liên tåc °ãc Ënh ngh)a là nhïng ho¡t Ùng - quá khé, hiÇn t¡i và vË lai - mà, trong mÑi t°¡ng quan qua l¡i cça nhân qu£, t¡o nên mÙt chu×i liên tåc và không gián o¡n. ó là dòng ch£y cça théc nh±m duy trì sñ Óng nh¥t vÛi chính nó m·c dù các y¿u tÑ cça nó không ngëng bi¿n Õi. Dù là c¡ b£n, song có l½ do vô minh, nó v«n bË coi là mÙt sñ kiÇn (t¡m thÝi?) trong thñc tr¡ng riêng cça nó.</span></p> <p class="MsoNormal" style="line-height: 150%; margin-bottom: 0"> <span lang="EN-US">III. à k¿t lu­n chúng ta có thà tóm t¯t lý do khi¿n lý Pháp °ãc coi nh° °u viÇt h¡n tr°Ûc cái nhìn tåc théc. (1) Nó <i>hãp lý</i> h¡n ß ch× nó chÉ xét ¿n nhïng thñc thà kh£ tri ã °ãc th­n trÍng minh xác.</span></p> <p class="MsoNormal" style="line-height: 150%; margin-bottom: 0"> <span lang="EN-US">(2) Nó <i>thñc</i> h¡n Ñi vÛi nhïng gì ang diÅn ra tr°Ûc m¯t<a name="_ftnref72" title href="#_ftn72"><span class="MsoFootnoteReference"><span lang="EN-US" style="font-size: 12.0pt; font-family: CN-Times; vertical-align: baseline">[53]</span></span></a>, vì nhïng mÇnh Á không nhân x°ng chính xác mÙt cách khoa hÍc h¡n ß ch× chúng lo¡i bÏ mÙt sÑ iÁu rõ ràng là h° c¥u, nh°  ngã ch³ng h¡n. (3) Nó có<i> lãi l¡c</i> tinh th§n h¡n vì mÙt sñ miêu t£ nhïng kinh nghiÇm vÑn qui Ënh vË trí cho chúng trong b£n tÕng phÕ cça v¡n pháp thì thi¿t thñc cho sñ gi£i thóat nhiÁu h¡n viÇc miêu t£ chúng trong giÛi h¡n cça cuÙc sÑng th°Ýng ngày. Bßi sñ miêu t£ sau hµn s½ khu¥y Ùng niÁm bình an nÙi t¡i và làm lu mÝ t¥m g°¡ng trí tuÇ nguyên thçy.r</span></p> <p class="MsoNormal" align="right" style="text-align: right; margin-bottom: 3.0pt">&nbsp;</p> <p class="MsoNormal" align="right" style="text-align: right; margin-bottom: 3.0pt"> <i><span lang="EN-US">dËch ViÇt</span></i><span lang="EN-US">: H¡nh Viên</span></p> <div style="mso-element: footnote-list"> <hr align="left" size="1" width="33%"> <div style="mso-element: footnote" id="ftn1"> <p class="MsoFootnoteText" style="text-align: left; line-height: 150%; margin-top: 0; margin-bottom: 0"> <a name="_ftn1" title href="#_ftnref1"> <span class="MsoFootnoteReference"><span lang="EN-US"><font size="3"> <span style="vertical-align: baseline">*</span></font></span></span></a><span lang="EN-US"><font size="3"> Nguyên tác chua Ph¡n ngï, có l½ vì ý ngh)a phong phú cça të này khi¿n viÇc chuyÃn dËch trong mÙt sÑ tr°Ýng hãp là không thích áng. Vì v­y, të Dharma °ãc dùng r£i rác trong ch°¡ng này ôi khi s½ °ãc giï nguyên. (cf. J. Takakusu, <i>The Essentials of Buddhist Philosophy</i>, third edition, 1956, ch. 4, p.57. B£n ViÇt cça TuÇ Sù, <i>Tinh hoa Tri¿t hÍc Ph­t giáo</i>). - ND.</font></span></div> <div style="mso-element: footnote" id="ftn2"> <p class="MsoFootnoteText" style="text-align: left; line-height: 150%; margin-top: 0; margin-bottom: 0"> <a name="_ftn2" title href="#_ftnref2"> <span class="MsoFootnoteReference"> <span lang="EN-US" style="font-family: CN-Times; vertical-align: baseline"> <font size="3">[1]</font></span></span></a><span lang="EN-US"><font size="3"> Khái niÇm chç y¿u cça Ph­t giáo và ý ngh)a cça të  Dharma , 1923, tái b£n 1956. Tác ph©m khác cing r¥t giá trË, cça H.v. Glassenapp, Zur Geschichte der buddhistischen Dharma-theorie. ZDMG 1938, pp. 383-420.</font></span></div> <div style="mso-element: footnote" id="ftn3"> <p class="MsoFootnoteText" style="text-align: left; line-height: 150%; margin-top: 0; margin-bottom: 0"> <a name="_ftn3" title href="#_ftnref3"> <span class="MsoFootnoteReference"> <span lang="EN-US" style="font-family: CN-Times; vertical-align: baseline"> <font size="3">[2]</font></span></span></a><span lang="EN-US"><font size="3"> Còn nhiÁu ngh)a khác nïa. iÁu tra vÁ ngï hÍc triÇt à nh¥t là cça M. và W. Geiger, Pali Dhamma. Abh.d. bayr. Ak. xxxi I, 1920. Thông dång h¡n, <i>dharma </i>th°Ýng °ãc dùng à diÅn t£ mÙt  sñ kiÇn hay  hiÇn t°ãng . Trang 4 Geiger °a ra ba o¡n chú gi£i Pali Ënh ngh)a të <i> dharma</i>. Tham kh£o thêm Suzuki St. 154-5.</font></span></div> <div style="mso-element: footnote" id="ftn4"> <p class="MsoFootnoteText" style="text-align: left; line-height: 150%; margin-top: 0; margin-bottom: 0"> <a name="_ftn4" title href="#_ftnref4"> <span class="MsoFootnoteReference"> <span lang="EN-US" style="font-family: CN-Times; vertical-align: baseline"> <font size="3">[3]</font></span></span></a><span lang="EN-US"><font size="3"> Pras. xvii 304. cf. xxvii 592: Ni¿t bàn °ãc gÍi là dharma vì nó ngn ch·n (vidhraGa) luân hÓi.</font></span></div> <div style="mso-element: footnote" id="ftn5"> <p class="MsoFootnoteText" style="text-align: left; line-height: 150%; margin-top: 0; margin-bottom: 0"> <a name="_ftn5" title href="#_ftnref5"> <span class="MsoFootnoteReference"> <span lang="EN-US" style="font-family: CN-Times; vertical-align: baseline"> <font size="3">[4]</font></span></span></a><span lang="EN-US"><font size="3"> AK i 4, và Geiger 12-13.</font></span></div> <div style="mso-element: footnote" id="ftn6"> <p class="MsoFootnoteText" style="text-align: left; line-height: 150%; margin-top: 0; margin-bottom: 0"> <a name="_ftn6" title href="#_ftnref6"> <span class="MsoFootnoteReference"> <span lang="EN-US" style="font-family: CN-Times; vertical-align: baseline"> <font size="3">[5]</font></span></span></a><span lang="EN-US"><font size="3"> AK iv 78.</font></span></div> <div style="mso-element: footnote" id="ftn7"> <p class="MsoFootnoteText" style="text-align: left; line-height: 150%; margin-top: 0; margin-bottom: 0"> <a name="_ftn7" title href="#_ftnref7"> <span class="MsoFootnoteReference"> <span lang="EN-US" style="font-family: CN-Times; vertical-align: baseline"> <font size="3">[6]</font></span></span></a><span lang="EN-US"><font size="3"> PDc 171.</font></span></div> <div style="mso-element: footnote" id="ftn8"> <p class="MsoFootnoteText" style="text-align: left; line-height: 150%; margin-top: 0; margin-bottom: 0"> <a name="_ftn8" title href="#_ftnref8"> <span class="MsoFootnoteReference"> <span lang="EN-US" style="font-family: CN-Times; vertical-align: baseline"> <font size="3">[7]</font></span></span></a><span lang="EN-US"><font size="3"> AN i 285.</font></span></div> <div style="mso-element: footnote" id="ftn9"> <p class="MsoFootnoteText" style="text-align: left; line-height: 150%; margin-top: 0; margin-bottom: 0"> <a name="_ftn9" title href="#_ftnref9"> <span class="MsoFootnoteReference"> <span lang="EN-US" style="font-family: CN-Times; vertical-align: baseline"> <font size="3">[8]</font></span></span></a><span lang="EN-US"><font size="3"> e.g. P 188. Tham kh£o thêm vÁ công théc này, xem E. Lamotte, <i>India Antiqua</i>, 1947, p. 214 n.5. Robinson D 15, 19.</font></span></div> <div style="mso-element: footnote" id="ftn10"> <p class="MsoFootnoteText" style="text-align: left; line-height: 150%; margin-top: 0; margin-bottom: 0"> <a name="_ftn10" title href="#_ftnref10"> <span class="MsoFootnoteReference"> <span lang="EN-US" style="font-family: CN-Times; vertical-align: baseline"> <font size="3">[9]</font></span></span></a><span lang="EN-US"><font size="3"> Dhp.5, Udnavarga iv 34.</font></span></div> <div style="mso-element: footnote" id="ftn11"> <p class="MsoFootnoteText" style="text-align: left; line-height: 150%; margin-top: 0; margin-bottom: 0"> <a name="_ftn11" title href="#_ftnref11"> <span class="MsoFootnoteReference"> <span lang="EN-US" style="font-family: CN-Times; vertical-align: baseline"> <font size="3">[10]</font></span></span></a><span lang="EN-US"><font size="3"> Xem AK vi 297.</font></span></div> <div style="mso-element: footnote" id="ftn12"> <p class="MsoFootnoteText" style="text-align: left; line-height: 150%; margin-top: 0; margin-bottom: 0"> <a name="_ftn12" title href="#_ftnref12"> <span class="MsoFootnoteReference"> <span lang="EN-US" style="font-family: CN-Times; vertical-align: baseline"> <font size="3">[11]</font></span></span></a><span lang="EN-US"><font size="3"> Pras. 48.</font></span></div> <div style="mso-element: footnote" id="ftn13"> <p class="MsoFootnoteText" style="text-align: left; line-height: 150%; margin-top: 0; margin-bottom: 0"> <a name="_ftn13" title href="#_ftnref13"> <span class="MsoFootnoteReference"><span lang="EN-US"><font size="3"> <span style="vertical-align: baseline">++</span></font></span></span></a><font size="3"><span lang="EN-US"> Hán, </span><span lang="EN-US" style="font-family: CN-Khai">Õl</span><span lang="EN-US"> </span><span lang="EN-US" style="font-family: CN-Khai">Lˆ</span></font><span lang="EN-US"><font size="3"> , pháp hành. -ND.</font></span></div> <div style="mso-element: footnote" id="ftn14"> <p class="MsoFootnoteText" style="text-align: left; line-height: 150%; margin-top: 0; margin-bottom: 0"> <a name="_ftn14" title href="#_ftnref14"> <span class="MsoFootnoteReference"> <span lang="EN-US" style="font-family: CN-Times; vertical-align: baseline"> <font size="3">[12]</font></span></span></a><span lang="EN-US"><font size="3"> Pras. xvii 304; cf. note 3.</font></span></div> <div style="mso-element: footnote" id="ftn15"> <p class="MsoFootnoteText" style="text-align: left; line-height: 150%; margin-top: 0; margin-bottom: 0"> <a name="_ftn15" title href="#_ftnref15"> <span class="MsoFootnoteReference"> <span lang="EN-US" style="font-family: CN-Times; vertical-align: baseline"> <font size="3">[13]</font></span></span></a><span lang="EN-US"><font size="3"> Dhp. 168-9</font></span></div> <div style="mso-element: footnote" id="ftn16"> <p class="MsoFootnoteText" style="text-align: left; line-height: 150%; margin-top: 0; margin-bottom: 0"> <a name="_ftn16" title href="#_ftnref16"> <span class="MsoFootnoteReference"> <span lang="EN-US" style="font-family: CN-Times; vertical-align: baseline"> <font size="3">[14]</font></span></span></a><span lang="EN-US"><font size="3"> E.g. AK vi 293-4.</font></span></div> <div style="mso-element: footnote" id="ftn17"> <p class="MsoFootnoteText" style="text-align: left; line-height: 150%; margin-top: 0; margin-bottom: 0"> <a name="_ftn17" title href="#_ftnref17"> <span class="MsoFootnoteReference"> <span lang="EN-US" style="font-family: CN-Times; vertical-align: baseline"> <font size="3">[15]</font></span></span></a><span lang="EN-US"><font size="3"> AK viii 218-19.</font></span></div> <div style="mso-element: footnote" id="ftn18"> <p class="MsoFootnoteText" style="text-align: left; line-height: 150%; margin-top: 0; margin-bottom: 0"> <a name="_ftn18" title href="#_ftnref18"> <span class="MsoFootnoteReference"> <span lang="EN-US" style="font-family: CN-Times; vertical-align: baseline"> <font size="3">[16]</font></span></span></a><span lang="EN-US"><font size="3"> AK iv 240.</font></span></div> <div style="mso-element: footnote" id="ftn19"> <p class="MsoFootnoteText" style="text-align: left; line-height: 150%; margin-top: 0; margin-bottom: 0"> <a name="_ftn19" title href="#_ftnref19"> <span class="MsoFootnoteReference"> <span lang="EN-US" style="font-family: CN-Times; vertical-align: baseline"> <font size="3">[17]</font></span></span></a><span lang="EN-US"><font size="3"> BS 14-15. </font></span></div> <div style="mso-element: footnote" id="ftn20"> <p class="MsoFootnoteText" style="text-align: left; line-height: 150%; margin-top: 0; margin-bottom: 0"> <a name="_ftn20" title href="#_ftnref20"> <span class="MsoFootnoteReference"> <span lang="EN-US" style="font-family: CN-Times; vertical-align: baseline"> <font size="3">[18]</font></span></span></a><span lang="EN-US"><font size="3"> Xem BWB 34-6.</font></span></div> <div style="mso-element: footnote" id="ftn21"> <p class="MsoFootnoteText" style="text-align: left; line-height: 150%; margin-top: 0; margin-bottom: 0"> <a name="_ftn21" title href="#_ftnref21"> <span class="MsoFootnoteReference"> <span lang="EN-US" style="font-family: CN-Times; vertical-align: baseline"> <font size="3">[19]</font></span></span></a><span lang="EN-US"><font size="3"> Edgerton, p.277, AK vi 77, 217, vii 79, 81.</font></span></div> <div style="mso-element: footnote" id="ftn22"> <p class="MsoFootnoteText" style="text-align: left; line-height: 150%; margin-top: 0; margin-bottom: 0"> <a name="_ftn22" title href="#_ftnref22"> <span class="MsoFootnoteReference"> <span lang="EN-US" style="font-family: CN-Times; vertical-align: baseline"> <font size="3">[20]</font></span></span></a><span lang="EN-US"><font size="3"> E.g.DN cy i 237, P 79-82.</font></span></div> <div style="mso-element: footnote" id="ftn23"> <p class="MsoFootnoteText" style="text-align: left; line-height: 150%; margin-top: 0; margin-bottom: 0"> <a name="_ftn23" title href="#_ftnref23"> <span class="MsoFootnoteReference"> <span lang="EN-US" style="font-family: CN-Times; vertical-align: baseline"> <font size="3">[21]</font></span></span></a><span lang="EN-US"><font size="3"> Vibh. 293, AK vii 89 sq.</font></span></div> <div style="mso-element: footnote" id="ftn24"> <p class="MsoFootnoteText" style="text-align: left; line-height: 150%; margin-top: 0; margin-bottom: 0"> <a name="_ftn24" title href="#_ftnref24"> <span class="MsoFootnoteReference"> <span lang="EN-US" style="font-family: CN-Times; vertical-align: baseline"> <font size="3">[22]</font></span></span></a><span lang="EN-US"><font size="3"> Geig