Để hiểu lập trường của Bát-nhã ਀ऀ渀栀뀀 氀 洀�琞 最椀漀 渀最栀⤀愁 琀爀椀뼀琞 栀촀挞Ⰰ 挀꜀渞 瀀栀ꌀ椞 搀 砀攀洀 渀섀渞 琀ꌀ渞最 挀愞 渀 ᄀ뜁琞 �„ᄀ甀⸀  Nếu không dò trúng chỗ đó, phê bình chỉ là việc thả mồi bắt bóng. Vậy thì, ਀ऀ渀섀渞 琀ꌀ渞最 挀愞 䈀琀ⴀ渀栀 戀愀ⴀ氀愀ⴀ洀관琞 氀 ᄀ甀㼀 吀栀攀漀 最椀ꌀ椞 琀栀挀栀 挀愞 挀挀 渀栀 ကꄁ椞 琀栀愞Ⰰ  nó không tựa trên luận lý; mà tựa trên những trực giác hay trực quán. Muốn ਀ऀ栀椀쌀甞 渀 琀栀ꔀ甞 ᄀ漀Ⰰ ᄀ椀 栀케椞 洀�琞 戀뀀�挞 渀栀ꌀ礞 琀„氀甀관渞 氀ﴀ 猀愀渀最 琀�椞 戀�„戀渀 欀椀愀⸀ 䬀栀椀  người ta muốn khai thông nó mà không có kinh nghiệm này, hệ thống hoàn toàn ਀ऀ琀爀�„琀栀渀栀 洀�琞 ᄀ턁渞最 栀휀渞 ᄀ�渞 栀愀礀 洀�琞 洀�„琀„渀最„欀栀 栀椀쌀甞⸀ က愁 猀턀„挀挀 琀挀 最椀ꌀ„ bước tới Đại thừa mà không có đầu mối khẩn yếu này. Họ phải vứt bỏ những ਀ऀ氀甀관渞 挀栀渞最 挀愞 欀栀椀 渀椀윀洞⸀㰀⼀瀀㸀

Ý nghĩa của sự vứt bỏ đó là gì ਀ऀ琀爀漀渀最 最椀漀 渀最栀⤀愁 䈀琀ⴀ渀栀㼀 吀栀攀漀 挀挀 渀栀 ကꄁ椞 琀栀愞Ⰰ 氀甀관渞 氀ﴀ 栀촀挞 ጀ†琀ꄀ洞 最촀椞 渀栀뀀  vậy, hay phương cách tư duy thông tục của chúng ta, là sự khuếch đại của lối ਀ऀ最椀ꌀ椞 琀栀挀栀 渀栀쬀„渀最甀礀渀 瘀섀„栀椀윀渞 栀甞 ጀ†㰀猀瀀愀渀 挀氀愀猀猀㴀∀䴀猀漀䈀漀搀礀∀㸀愀猀琀椀琀瘀愀㰀⼀猀瀀愀渀㸀  và nāstitva, hữu và phi hữu. Óc nhị nguyên này ਀ऀ挀栀椀 瀀栀턀椞 琀ꔀ琞 挀ꌀ„琀뀀 搀甀礀 挀愞 挀栀切渀最 琀愀⸀ 䬀栀渀最 戀愀漀 最椀�„爀�椞 欀栀케椞 挀椀 ᄀ ᄀ뀁挞 渀뼀甞  chúng ta còn lệ thuộc những điều kiện của tư duy. Đối nghịch của “A” và “phi ਀ऀ䄀ᴀ†氀 洀ꔀ甞 挀栀턀琞Ⰰ 氀 琀촀愞 ᄀ椁쌀洞 最椀愀漀 琀栀漀愀 挀愞 琀爀 氀挞⸀ 一栀뀀渁最Ⰰ 挀椀渁最 氀ꄀⰞ 琀洀 琀渀栀  hay trí não chúng ta không bao giờ dừng nghỉ chừng nào chúng ta vượt qua vị ਀ऀ琀爀 挀턀琞 礀뼀甞 栀ꄀ椁 挀 琀渀栀 挀挀栀 氀甀관渞 氀ﴀ 渀礀⸀ 䰀甀관渞 氀ﴀ 栀촀挞 琀栀渀最 琀挞 氀 挀渀最 挀„ hữu ích nhất trong đời sống thực tiễn của chúng ta, vì nếu không có nó, ਀ऀ挀栀切渀最 琀愀 欀栀渀最 洀漀渀最 最 瘀琞 氀渀 戀渀栀 搀椀윀渞 栀椀윀渞 栀甞 挀愞 琀栀切 瘀관琞⸀ 䌀栀渀栀 戀�椞  chúng ta có khả năng tạo thành những khái niệm nên tợ hồ có thể bước ra khỏi ਀ऀ洀渀栀Ⰰ 爀愀 欀栀케椞 渀栀渞最 欀椀渀栀 渀最栀椀윀洞 琀爀挞 琀椀뼀瀞 挀愞 洀渀栀⸀ 一 氀 欀栀 最椀�椞 琀甀礀윀琞  diệu mà các loài vật anh em của chúng ta không có bằng. Bất hạnh là chúng ta ਀ऀᄀ 焀甀 猀愀礀 猀뀀愁 瘀�椞 欀栀ꌀ„渀̀渁最 琀ꄀ漞 琀栀渀栀 欀栀椀 渀椀윀洞 挀愞 洀渀栀 ᄀ쌁„爀팀椞 搀꜀渞 搀꜀渞 爀琞  mình ra khỏi căn nguyên thể tính của mình – cái căn nguyên cho phép chúng ta ਀ऀ搀渞最 琀栀渀栀 渀栀渞最 ﴀ 渀椀윀洞 瘀 ᄀ뀁愁 爀愀 猀甀礀 氀甀관渞 琀爀甞 琀뀀渞最⸀ 䬀뼀琞 焀甀ꌀ„挀愞 猀„欀椀윀渞  đó là chúng ta bắt đầu cảm thấy hơi bất an. Ngay cả khi chúng ta tin tưởng ਀ऀ琀渀栀 挀挀栀 挀栀渀栀 砀挀 瘀 洀椀渀栀 琀爀椀뼀琞 挀愞 氀甀관渞 氀ﴀ 栀촀挞Ⰰ 栀渀栀 渀栀뀀 瘀꬀渞 挀뀀甁 洀愀渀最 洀�琞  cảm giác trống rỗng nào đó trong lòng, không thể đặt để nó vào trong luận ਀ऀ氀ﴀⰀ 渀栀뀀渁最 戀ꌀ渞 琀栀渀 氀甀관渞 氀ﴀ 栀촀挞 瘀�椞 琀뀀 挀挀栀 氀 洀�琞 琀漀渀 琀栀쌀„栀渀栀 渀栀뀀 琀栀椀뼀甞  một sức mạnh nòng cốt nào đó để gây tin tưởng. Trong bất cứ biến cố nào, ਀ऀ挀栀切渀最 琀愀 戀ꔀ琞 洀渀 瘀�椞 挀栀渀栀 洀渀栀 瘀 瘀�椞 琀漀渀 琀栀쌀„琀栀뼀„最椀�椞 挀栀渞最 渀漀 挀栀切渀最 琀愀  còn bám vào óc phân đôi về có (asti) và không (nāsti), ਀ऀᰀ䄠ᴀ†瘀 ᰀ瀠栀椀 䄀ᴀ⸠ 㰀⼀瀀㸀

Có lẽ, cái mệnh danh luận lý ਀ऀ栀촀挞 挀愞 挀栀切渀最 琀愀 挀栀준„氀 挀渀最 挀„挀栀 氀椞 琀턀椞 栀관甞 渀栀�„ᄀ 挀栀切渀最 琀愀 渀꼀洞 戀꼀琞  những sự thể nằm trên các mặt nổi của đời sống. Tinh thần, hay những gì ngụ ਀ऀ渀ꄀ椁 瀀栀꜀渞 猀甀 琀栀대洞 琀爀漀渀最 琀栀쌀„琀渀栀 挀栀切渀最 琀愀Ⰰ ᄀ椀 栀케椞 琀栀„最 栀漀渀 琀漀渀 瀀栀椀  niệm, tức cái trực tiếp và thấu suốt hơn tri thức suông. Tri thức suông lấy ਀ऀ渀栀渞最 挀栀ꔀ琞 氀椀윀甞 挀愞 渀 琀„挀挀 欀栀椀 渀椀윀洞⸀ 吀洀 氀椀渀栀 ᄀ椀 栀케椞 渀栀渞最 琀爀椀 最椀挀  trực khởi. Đương nhiên, nếu muốn cho tâm linh được thỏa mãn, ta phải đánh ਀ऀ琀栀挞 渀栀渞最 最 ᄀ渀最 最촀椞 氀 琀爀椀 最椀挀 猀甀 栀ꄀ渁 栀愀礀 挀愀漀 栀ꄀ渁Ⰰ 琀„戀�挞 氀�„焀甀愀 挀挀  quan năng phàm tục nhưng không bị buộc ràng vào đó.

Các nhà Đại thừa chú trọng quan ਀ऀᄀ椁쌀洞 洀�椞 洀묀„渀礀Ⰰ 琀栀甀 栀漀ꄀ挞栀 ᄀ뀁挞 搀漀 猀„琀栀挞 琀준渞栀 挀愞 最椀挀 焀甀愀渀 渀�椞 琀ꄀ椞 瘀턀渞  là Bát-nhã hay Nhất thiết trí, và họ tuyên bố nó là sự thể căn bản hơn luận ਀ऀ氀ﴀ 栀촀挞 猀甀渀最⸀ 吀甀礀 爀넀渞最 洀�琞 瀀栀琀 戀椀쌀甞 挀愞 䈀琀ⴀ渀栀 戀愀ⴀ氀愀ⴀ洀관琞Ⰰ 砀琀 琀爀渀 洀뜀琞  luận lý, có thể là vô lý hay mâu thuẫn quá chừng, nhưng nó thỏa mãn hoàn ਀ऀ琀漀渀 挀栀漀 琀洀 氀椀渀栀Ⰰ 渀뼀甞 渀栀뀀 渀 氀 洀�琞 瀀栀琀 戀椀쌀甞 渀栀뀀 琀栀挞 栀漀渀 琀漀渀 瀀栀豈 栀瀞  với giác quan nội tại đang hoạt dụng trong một lãnh vực ngoài lưỡng cực hữu ਀ऀ瘀 瘀⸀ 嘀관礞Ⰰ 渀最뀀�椞 琀愀 渀椀 渀栀渞最 瀀栀琀 戀椀쌀甞 渀栀뀀 琀栀뼀„洀愀渀最 戀ꌀ渞 琀뀀�渞最 挀愞 渀栀뀀 琀栀挞  tính (yathābhūtatā); hay đơn giản, chúng là ਀ऀ瀀栀琀 戀椀쌀甞 挀愞 䌀栀渀 渀栀뀀 ⠀㰀猀瀀愀渀 挀氀愀猀猀㴀∀䴀猀漀䈀漀搀礀∀㸀琀愀琀栀愀琀Ā㰁⼀猀瀀愀渀㸀⤀⸀ 一椀 爀넀渞最  chúng hoàn toàn không có chất luận lý, điều đó không có nghĩa rằng chúng là ਀ऀ最椀ꌀ„渀最礞⸀ 一뼀甞 渀椀 琀�椞 挀栀渀 氀ﴀⰀ 琀爀漀渀最 挀栀切渀最 挀 焀甀 渀栀椀섀甞 挀栀渀 氀ﴀ⸀ 䌀栀渀 挀  nghĩa “là như thế”; yathābhūtatā ਀ऀ挀椀渁最 挀栀준„挀 渀最栀⤀愁 氀 琀栀뼀⸞㰀⼀瀀㸀

਀ऀ一栀渞最 瀀栀琀 戀椀쌀甞 瘀섀„琀爀椀 最椀挀 琀爀挞 欀栀�椞 琀爀漀渀最 挀ꌀ渞栀 最椀�椞 猀椀甀 瘀椀윀琞 栀甞 瘀 瘀 ⠀㰀猀瀀愀渀 挀氀愀猀猀㴀∀䴀猀漀䈀漀搀礀∀㸀愀猀琀椀琀瘀愀ⴀ渀Ā猁琀椀琀瘀愀㰀⼀猀瀀愀渀㸀⤀  cố nhiên thừa sức làm khiếp đảm kỳ cùng cho những ai mà đôi mắt chưa từng ਀ऀ渀最뀀�挞 渀栀渀 瘀뀀琞 氀渀 琀爀渀 洀椀 琀爀뀀�渞最 瀀栀渀 ᄀ椀 瘀„氀椞 挀愞 琀栀뼀„最椀�椞 琀渀栀 琀栀挞⸀  Công bố rằng tất cả là huyễn (māyā), tất cả là ਀ऀ洀�渞最Ⰰ 挀栀꼀挞 挀栀꼀渞 最礀 欀栀椀뼀瀞 猀⸞ 一栀뀀渁最 渀ꄀ椁 ᄀ礀 挀栀切渀最 琀愀 栀礀 ᄀ渞最 氀渀 琀爀渀 欀椀뼀渞  giải phân đôi về hiện hữu, và chúng ta nhận ra rằng cái gì có, là có vì cái ਀ऀ最 ᄀ 欀栀渀最Ⰰ 瘀 挀椀 最 欀栀渀最 氀 欀栀渀最 瘀 挀椀 最 ᄀ 挀⸀ 䌀栀切渀最 琀愀 欀栀渀最 琀栀쌀„ tách riêng ra một rồi tuyên bố đó là cái tối hậu. Nhưng đấy là sự thể chúng ਀ऀ琀愀 ᄀ愁渀最 琀栀挞 栀渀栀 琀爀漀渀最 ᄀ�椞 猀턀渞最 琀栀뀀�渞最 渀栀관琞 瘀 琀爀漀渀最 氀甀관渞 氀ﴀ 栀촀挞 瀀栀洀 琀挞  của mình. Khi kinh Bát-nhã nói rằng tất cả như ਀ऀ栀甀礀씀渞Ⰰ 琀栀 ᄀꄁ渁 最椀ꌀ渞 挀栀준„洀椀甀 琀ꌀ„渀栀渞最 最 渀 琀栀ꔀ礞 渀栀뀀 琀栀挞 ⠀㰀猀瀀愀渀 挀氀愀猀猀㴀∀䴀猀漀䈀漀搀礀∀㸀礀愀琀栀Ā戁栀欀琁愀㰀⼀猀瀀愀渀㸀⤀  trong thế giới tình thức này. Như huyễn, nói xác thực hơn, là: “cái có mà ਀ऀ渀栀뀀 欀栀渀最 挀ᴀ⸠㰀愀 渀愀洀攀㴀∀开昀琀渀爀攀昀㄀㈀㄀∀ 琀椀琀氀攀 栀爀攀昀㴀∀⌀开昀琀渀㄀㈀㄀∀㸀㰀昀漀渀琀 昀愀挀攀㴀∀䌀一ⴀ吀椀洀攀猀∀㸀嬀㄀㈀㄀崀㰀⼀昀漀渀琀㸀㰀⼀愀㸀  Đấy không phải từ chối thế giới một cách toàn triệt. Bề ngoài, nó là một phủ ਀ऀᄀ쬁渞栀Ⰰ 渀栀뀀渁最 挀豈渀最 氀切挀 渀 欀栀대渞最 ᄀ쬁渞栀 猀„琀栀쌀„渀漀 ᄀ �„ᄀ넁渞最 猀愀甀⸀ 䰀甀관渞 氀ﴀ 栀촀挞  không thể chiếm cứ vị trí này, nhưng trực giác Bát-nhã làm được. Những người ਀ऀ栀촀挞 欀椀渀栀 ᄀ椁쌀渞 ကꄁ椞 琀栀愞 氀甀渀 氀甀渀 ᄀ뀁挞 欀栀甀礀뼀渞 挀漀 栀礀 最栀椀 渀栀�„欀豈„ᄀ椁섀甞 ᄀ  trong tâm.